Αρρυθμίες πρακτικών και το νεοελληνικό στοίχημα

του ΠΕΤΡΟΥ ΠΟΛΥΜΕΝΗ

~.~

Ο πήχης των πρακτικών

Ένα πρόσωπο προσανατολίζεται είτε μέσω ευρύτερων αιτημάτων είτε μέσω μεμονωμένων πρακτικών. Εντός πρακτικών υπάρχει μια ανταλλακτική σχέση: δίνονται και λαμβάνονται αγαθά και τεχνήματα που κυκλοφορούν στον κοινωνικό σχηματισμό, εμπλέκοντας επαγγέλματα, θεσμούς και πρακτικές. Ο προσανατολισμός εκτός πρακτικών χαρακτηρίζεται από διαθέσεις, στάσεις και πράξεις που ξεπερνούν τις μεμονωμένες πρακτικές και αφορούν μία συνολική πορεία πλεύσεως. Βρίσκεται έξω από το προαναφερθέν δούναι και λαβείν και σχετίζεται με τη συνάντηση προσώπου με πρόσωπο∙ στις έλξεις ή απώσεις που αναπτύσσονται σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον: κοινωνικό, πολιτισμικό, φιλικό, οικογενειακό, ερωτικό.

Σύμφυτη με την έννοια της πρακτικής είναι η έννοια του κριτηρίου. Τα κριτήρια αφορούν το αποτέλεσμα μιας πρακτικής που τίθεται σε κυκλοφορία – ως προϊόν, ως υπηρεσία, ως αγαθό. Χαράζουν τα όρια μεταξύ του ορθού και του λανθασμένου, του άξιου και του ανάξιου, του αποδεκτού και του μη αποδεκτού. Επιπλέον, δεν πέφτουν από τον ουρανό. Από ανθρώπους φτιάχνονται, μέσα από ποικίλες ζυμώσεις στην εκάστοτε πρακτική, και στον χρόνο δοκιμάζονται. Κάθε κοινωνικός σχηματισμός θέτει τον δικό του πήχη, διαμορφώνει τα δικά του κριτήρια στην εκάστοτε πρακτική. Διαμορφώνει πρότυπα· τι είναι αποδεκτή δημοσιογραφία, άξιο λογοτεχνικό έργο, κατάλληλη ιατρική φροντίδα, σωστή εκπαιδευτική προσέγγιση ή λανθασμένη. Σε κάποιους κοινωνικούς σχηματισμούς αναπτύσσονται καινοτομίες στις πρακτικές (ενδεχομένως και ολότελα καινούργιες πρακτικές), ενώ σε άλλους αναπτύσσονται αντίγραφα, τα οποία είτε εξελίσσουν το πρότυπο είτε αποτελούν επιτόπιες προσαρμογές είτε καταντούν κακέκτυπά του.

Δημιουργικότητα και πρακτικές

Iδιαίτερα κρίσιμο για το παρόν και το μέλλον των πρακτικών είναι το αν επικρατούν σε αυτές συνθήκες δημιουργίας, αν δηλαδή οι πρακτικές αναθεωρούνται, προσφέροντας εντέλει ένα έργο που ανοίγει δρόμους και ορίζοντες (χωρίς αυτό να συνιστά κατ’ ανάγκη παρθενογένεση). Όταν μια αναθεώρηση είναι ριζική, συνυφαίνεται με μία πλήρη ανατροπή εντός της πρακτικής, σχετικά με το αν και πώς ανταποκρίνεται στις ανάγκες μας το αγαθό που σχηματίζεται μέσα της. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, μια αναθεώρηση δεν είναι ριζική, αλλά συντελείται με σμίλες συχνά αδιόρατες· μέσω μικρών διαφοροποιήσεων που αθροιζόμενες κάνουν αισθητή την παρουσία τους.

Η αναθεώρηση αποτελεί έκφραση της δημιουργικής δύναμης του ανθρώπου. Απαιτεί παρατηρητικότητα, διαίσθηση, ικανότητα αναγνώρισης ενός λάθους, έμπνευση, φαντασία, εφευρετικότητα. Συχνά δε προϋποτίθεται και μία υπαρξιακή «δέσμευση» ενός προσώπου στην ανανέωση μίας πρακτικής. Κοιτάζοντας δε πίσω στον χρόνο, μπορούμε να διακρίνουμε ποιοι κοινωνικοί σχηματισμοί, ποιες ομάδες ή μεμονωμένοι άνθρωποι πήγαν ένα μικρό βήμα παραπέρα (ή έκαναν ένα τεράστιο άλμα) όσον αφορά τις πρακτικές που κληροδότησαν στις επόμενες γενιές, με αποτέλεσμα να κερδίζουν μία θέση στη μνήμη αυτών των γενεών, να κερδίζουν μία κάποια μορφή αθανασίας.

Ο παραγόμενος χυλός

Ο άνθρωπος διαπερνάται από έμφυτες ροπές με ηθική βαρύτητα. Μεταξύ αυτών είναι η θέληση για ισχύ και η θέληση για δημιουργικότητα. Στον προσανατολισμό εντός πρακτικών, τούτες οι δύο έμφυτες ροπές ενίοτε διαμορφώνουν αντικρουόμενες επιδιώξεις. Η θέληση για ισχύ μπορεί να βασίζεται στη δημιουργικότητα, αλλά μπορεί να είναι και εις βάρος της, αν αποσκοπεί μόνο στην τοποθέτηση συγκεκριμένων προσώπων στις προνομιούχες θέσεις μίας πρακτικής. Το αίτημα της τυφλής ισχύος, χωρίς μέριμνα για δημιουργικότητα στις πρακτικές, είναι ικανό να επιφέρει πολλά και διάφορα: τα κριτήρια δεν είναι ξεκάθαρα, εφαρμόζονται επιλεκτικά, άλλοτε αποσιωπώνται και άλλοτε συσκοτίζονται συνειδητά μέσα από κακώς νοούμενες δημόσιες σχέσεις, μικροπολιτικές και λογής λογής φατριασμούς (ενίοτε ανερυθρίαστα ναρκισσευόμενους).

Ως αποτέλεσμα, επικρατεί ένα θολό τοπίο σε ποικίλες πρακτικές, γιατί κάποιοι εξυπηρετούνται από αυτό το θολό τοπίο, καθιστώντας αδύνατη την επικράτηση συνθηκών δημιουργίας στις πρακτικές. Σε αυτή την περίπτωση, υπερισχύουν οι παράγοντες εκείνοι μέσα στην πρακτική, που μεριμνούν αποκλειστικά για την προσωπική τους ισχύ και όσων υποτακτικών τη διασφαλίζουν, πετυχαίνοντας είτε υψηλότερες οικονομικές απολαβές είτε την επιβολή τους σε τρίτους. Κάπως έτσι είναι θέμα χρόνου να οδηγηθούν οι πρακτικές σε μαρασμό. Ούσες σε παρατεταμένη αρρυθμία, παράγουν έναν «χυλό». Τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες που τίθενται σε κυκλοφορία γίνονται συστατικό αυτού του χυλού, έχοντας πάνω τους τα σημάδια μιας προχειρότητας. Όσο επικρατεί ο χυλός, εξυπηρετώντας συγκεκριμένα αιτήματα τυφλής ισχύος, η πρακτική είναι λειψή, καθώς και τα εντός της σχηματιζόμενα αγαθά, αλλά και οι άνθρωποι που λειτουργούν σε αυτήν είτε ως δότες είτε ως αποδέκτες. Σε αντιδιαστολή, οι ακμαίες πρακτικές συνυφαίνονται με ακμαίες κοινωνίες και πρόσωπα. Ανανέωση των αγαθών σε μία πρακτική –και όχι εκφυλισμός– σημαίνει έκφραση δημιουργικότητας. Σημαίνει αυτάρκεια, πληρότητα, αυτοπραγμάτωση και γαλήνη εν εαυτώ.

Άθλια παράσταση σε υπέροχο σκηνικό:
όψεις του νεοελληνικού στοιχήματος

Σύμφωνα με μια φράση που αποδίδεται στον Γιάννη Τσαρούχη, η σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα είναι μια άθλια (θεατρική) παράσταση, σε υπέροχο σκηνικό. Ερμηνεύοντας και προεκτείνοντας τη φράση αυτή στη σύγχρονη νεοελληνική πραγματικότητα, η άθλια παράσταση σα να αντικατοπτρίζει την παρακμή θεσμών και πρακτικών. Το δε σκηνικό, πέρα από την ιδιαιτερότητα, την ποικιλομορφία και την ομορφιά του νεοελληνικού τοπίου, σχετίζεται με τον εκτός πρακτικών προσανατολισμό, με το πώς πρόσωπο συναντά πρόσωπο σε ένα πολιτισμικό και φυσικό περιβάλλον: μια ζεστασιά, μια φιλοτιμία, μια ανθρωπιά που συχνά γίνονται αισθητά δια της απουσίας τους, μεταβαίνοντας σε ξένες χώρες των οποίων οι πρακτικές θάλλουν κατά τα άλλα. Σε κοινωνικούς σχηματισμούς που συχνά διαχέουν το δούναι και λαβείν εντός πρακτικών, σε όψεις του εκτός πρακτικών προσανατολισμού, εκεί που πρόσωπο συναντά πρόσωπο. Ανοίγοντας έτσι την πόρτα σε ένα κυνισμό, σε μια παγερή αδιαφορία, σε αισθήσεις μπλοκαρισμένες.

Όμως αυτή η ανθρωπιά κατά τη συνάντηση πρόσωπο με πρόσωπο, συχνά γίνεται τροχοπέδη στον εντός πρακτικών προσανατολισμό, σε θεσμούς και επαγγέλματα, όταν εκφυλίζεται σε προσωποληψία και ρουσφετολογικές δομές. Δεν είναι ασυνήθιστος ο φατριασμός στις εγχώριες πρακτικές που οδηγεί στην παρακμή τους. Κρίσιμη λοιπόν για την ακμή των πρακτικών είναι η απρόσωπη ανθρωπιά που δύναται να επικρατεί εντός τους, δηλαδή οι συνθήκες που δεν ευνοούν την προσωποληψία, την μεροληπτική στάση και το ρουσφέτι, αλλά ευνοούν τα ξεκάθαρα και δίκαια κριτήρια που εντέλει ενισχύουν την ανθρωπιά μέσα στις πρακτικές, το πώς κάποιος εντέλει θα αποκτήσει μια πληρότητα, θα ανακαλύψει το πρόσωπό του, χωρίς τη μισαλλοδοξία και το ρουσφετολογικό εκφυλισμό. Ένας απρόσωπος χαρακτήρας θεσμών και πρακτικών, όσο και αν ακούγεται παράδοξο, μπορεί να ευνοήσει την ανθρωπιά μέσα στις πρακτικές, ως δικαιοσύνη και ισότητα που εντέλει διαμορφώνει συνθήκες δημιουργίας και γνήσιας συντροφικότητας μεταξύ συνοδοιπόρων που μοιράζονται κοινές αξίες ανθοφορίας εαυτού και αλλήλων.

Εδώ ακριβώς έγκειται το νεοελληνικό στοίχημα, που απαιτεί ιδιαίτερες ακροβατικές ικανότητες: εκτός πρακτικών, οι συναντήσεις προσώπου με πρόσωπο χωρίς ένα διαβρωτικό δούναι και λαβείν, και εντός πρακτικών μια απρόσωπη ανθρωπιά, ικανή να απελευθερώσει τη δημιουργικότητα στις πρακτικές και τους θεσμούς από τον φατριασμό και τις ρουσφετολογικές δομές, χωρίς ο κρατικός μηχανισμός να εξυπηρετεί ως επί το πλείστον συγκεκριμένες κοινωνικές κατηγορίες.