*

ΠΕΡΑΣΤΙΚΑ & ΠΑΡΑΜΟΝΙΜΑ | 11:25
Καιρικά σχόλια από τον ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

«Είχε πάρει μόνος του τη φυσική του στάση απάνω σε μια πρόστυχη καρέκλα, με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος, με το κεφάλι σκυφτό, με τα μάτια χαμηλωμένα, στάση βυζαντινού αγίου, σαν ξεσηκωμένη από κάποιο καπνισμένο παλιό τέμπλο ερημοκλησιού του νησιού του. Αυτή δεν ήταν στάση για μια πεζή φωτογραφία. Ήταν μια καλλιτεχνική σύνθεση, και θα μπορούσε να είναι ένα έργο του Πανσελήνου ή του Θεοτοκοπούλου. Αμφιβάλλω αν φωτογραφικός φακός έλαβε ποτέ μια τέτοια ευτυχία».

Η περιγραφή είναι, βέβαια, του Παύλου Νιρβάνα, από το ιστορικό της περίφημης φωτογράφησης του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στη Δεξαμενή το 1906, το δημοσιευμένο στη Νέα Εστία το 1933, 22 χρόνια δηλαδή μετά τον θάνατο του εικονιζόμενου. Ο Νιρβάνας τη θεωρούσε τότε μοναδική, αγωνιούσε μήπως χαθεί για τους μεταγενέστερους η μορφή του μεγάλου διηγηματογράφου, και εκθέτει σε μάκρος πώς τον κατάφερε να του «ποζάρει». Έκτοτε έχουν έρθει στο φως μερικές ακόμη μεταγενέστερες, μια με τον Βλαχογιάννη το 1908 και δυο τρία πορτραίτα. Όμως η φωτογραφία του Νιρβάνα είναι πασίγνωστη, έχει πια ταυτιστεί με την εικόνα του Σκιαθίτη συγγραφέα, έχει σε μεγάλο βαθμό διαπλάσει τη μυθολογία που τον συνοδεύει. Ο φωτογράφος είχε δίκιο, τέτοια ευτυχία ο φακός πολύ σπανίως προσφέρει.

Η πρώτη εικόνα του Σολωμού που διαθέτουμε, δεν θα μπορούσε να διαφέρει περισσότερο. Είναι ένας πίνακας (η φωτογραφική μηχανή δεν είχε ακόμη εφευρεθεί) εκ των χειρών του Νικολάου Κουτούζη, ζωγράφου, σατιρικού ποιητή και ιερωμένου Επτανήσιου (1741-1813). Είναι ένα πορτραίτο του 1799 ή του 1800 που δείχνει τον ποιητή, που είχε γεννηθεί την άνοιξη του 1798, σε βρεφική ηλικία. Σε αντίθεση με το σκυμμένο βλέμμα του 55χρονου Παπαδιαμάντη, ο ολιγόμηνος Σολωμός κοιτάζει κατάματα τον θεατή με μια παράδοξη σοβαρότητα. Το κορμάκι του φασκιωμένο αλλά ευθυτενές, τα μαλλιά του σε στυλ αυτοκρατορικό, ναπολεόντειο, το πρόσωπο εκφραστικό, μεγαλίστικο, με μια μελαγχολία αλλιώτικη από εκείνη των νηπίων, λες και ο εικονιζόμενος γνωρίζει ότι ποζάρει κι εκείνος για την αιωνιότητα.

///

Το πιο διάσημο αίνιγμα της νέας ελληνικής λογοτεχνίας βρίσκεται στο περίφημο «Παραμύθι του Αδάκρυτου» που περιέχεται στον Δωδεκάλογο του Γύφτου του Κωστή Παλαμά.

Στον πατέρα μου καβάλα,
τη μητέρα μου φορώ,
κι ήπια, για να ξεδιψάσω,
με το Χάρο μου νερό!

Ο σκληρός γιος, σύμβολο του ανθρώπου που υποτάσσει τα πάντα σ’ ένα ακόρεστο «θέλω», αφού έχει πουλήσει σκλάβους τους γονείς του για να αγοράσει το άλογο και τη φορεσιά του, σηκώνει νερό από το πηγάδι κάνοντας χωνί το γράμμα που κουβαλά, και το οποίο, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει, παραγγέλλει στον παραλήπτη να σκοτώσει τον ταχυδρόμο.

Αινίγματα παλιότερα έχουν γράψει και άλλοι ποιητές, ο Διονύσιος Σολωμός λ.χ. Σήμερα το είδος δεν καλλιεργείται, εκτός αν θεωρήσει κανείς «αινίγματα» τους γριφώδεις και ακατανόητους στίχους που διαβάζουμε κάθε τόσο.

///

ΑΝΑΛΕΚΤΑ ΜΙΚΡΟΟΥΚΡΑΝΙΚΑ

⇾ Ο Τραμπ υπακούει σε όλα στον Πούτιν, το αμερικανικό σχέδιο το έγραψαν οι Ρώσσοι, ο Ντμιτρίεφ δασκάλεψε τον Γουίτκοφ κ.ο.κ., κ.ο.κ… Μετά από τέσσερα χρόνια… υψηλής πολιτικής που κόστισαν μόνο εξευτελισμούς στην Ουκρανία και το ΝΑΤΟ, οι υπαίτιοι του φιάσκου εξακολουθούν το ίδιο βιολί, σκαρώνουν διαρκώς φανταστικά «Russiagate»… Είναι σαν να λέει ο παράλυτος ότι στον αγώνα δρόμου δεν νίκησε, επειδή οι αντίπαλοί του δωροδόκησαν τους ελλανοδίκες…

⇾ «Αλλαγή συνόρων δεν γίνεται διά της βίας», δηλώνει η Ούρσουλα, η αρχικομμισσάριος των Βρυξελλών. Βέβαιη προφανώς ότι απευθύνεται σε μωρόπιστους, σε ανθρώπους που δεν θυμούνται από ποιους και με ποιον τρόπο δημιουργήθηκε το κράτος του Κοσσυφοπεδίου… Αλλά είπαμε: το Διεθνές «Δίκαιο» είναι σαν τον ιστό της αράχνης. Πιάνει πού και πού κάνα μυγάκι, αλλά τα κοράκια τον κομματιάζουν όποτε τους καπνίσει.

⇾ Σε τρομερό δίλημμα βρίσκεται λέει, κατά τον πρόεδρό της, η Ουκρανία: ή να θυσιάσει «την τιμή και την αξιοπρέπειά της», αποδεχόμενη την ταπεινωτική συνθηκολόγηση που οι Αμερικανοί τής προτείνουν ως σχέδιο ειρήνευσης, ή να χάσει «τον κύριό της εταίρο». Όμως το μόνο τρομερό εν προκειμένω είναι άλλο: στο ότι ο Ζελένσκι μετά από 12 χρόνια ερειπίων και καταστροφών, εξακολουθεί να αποκαλεί τους Αμερικανούς… εταίρους της έρμης της χώρας του. Φευ! Οι ΗΠΑ του Τραμπ, όπως προηγούμενως οι ΗΠΑ του Μπάιντεν ή του Ομπάμα ή των Μπους, δεν είναι εταίροι κανενός, ούτε ποτέ υπήρξαν εταίροι της Ουκρανίας ή όποιου άλλου. «Τα κράτη», λέει μια περίφημη ρήση του λόρδου Πάλμερστον από τα μέσα του 19ου αιώνα, «δεν έχουν μόνιμους φίλους ή μόνιμους εχθρούς, έχουν μόνιμα συμφέροντα». Είδαμε πώς φέρθηκε ο Σαρκοζί στο συνεταιράκι του Καντάφι, άπαξ και το κόμμα του ενθυλάκωσε τις μίζες της εκ Λιβύης. Είδαμε πώς φέρθηκαν οι ΗΠΑ στον Σαντάμ, όταν έπαψαν να τους είναι χρήσιμος στην αντιιρανική εκστρατεία τους. Είδαμε πώς εγκατέλειψαν οι Δυτικοί τους Αφγανούς, τους Κούρδους, τους Γεωργιανούς. Είδαμε τους Ρώσσους πόσο εύκολα παράτησαν τον Άσσαντ ή τους Αρμένιους όταν ο κόμπος έφτασε στο χτένι. Και είδαμε, φυσικά, πόσο φιλικά φέρθηκαν σ’ εμάς κατά τη διάρκεια της ελληνικής οικονομικής κρίσης οι καλοί μας εταίροι, οι Γερμανοί και οι λοιποί Βρυξελλαίοι.

⇾ Υπερατλαντικού μαιτρ, «Η σωστή πλευρά της ιστορίας», διπλό πορτραίτο (πρώτο τέταρτο του 21ου αι.). Μεικτή τεχνική μετά λαβάρων, πλίνθων, μικροφώνων και ύδατος.

*

*

///

«Ο εαυτός μου το ξέρει, όχι εγώ! Εγώ δεν είμαι ο εαυτός μου! Ο εαυτός μου είναι μέσα μου, δεν είμαι εγώ!»

Μαριλίκα, ετών οκτώ, έφα. Γιατί τα παιδιά τα ξέρουν πράγματι όλα…

///

Ο ΞΕΝΟΣ

Όπου κι αν πας, εδώ γυρνάς: στο πουθενά,
δεν έχει προορισμό για σένα, ούτε αφίξεις.
Σε γκρίζες πόλεις, σε νησάκια γιορτινά,
παντού σκιές που δεν προφταίνεις καν ν’ αγγίξεις

κι εμπρός στα μάτια σου διαλύονται ξανά
στην αγκαλιά σου μόλις κάνεις να τις σφίξεις.
Κι αυτός ο πόθος, που έλεγες σε κυβερνά,
σύννεφο θα ’ταν με ημερομηνία λήξης.

Κι ωστόσο πάντοτε έτσι υπήρξες, έτσι μόνο,
ξένος που ανάσαινε με ξένη αναπνοή,
στον τόπο σου άτοπος και όπου αλλού επισκέπτης

δικά σου είναι πάντα εκείνα που υποκλέπτεις
για μια στιγμή… Η άλλη ζωή σε αγνοεί.
Και τούτη εδώ, πια κουρελιάστηκε απ’ τον χρόνο.

///

«Κάθε αληθής θεωρία περιέχει παραδοχές που ούτε αποδεικνύονται ούτε διαψεύδονται.» «Καμιά αληθής θεωρία δεν είναι σε θέση να αποδείξει την αλήθειά της.» (Kurt Gödel).

«Οὐκ ἐκ τῶν ἀποδείξεων ὁ Θεὸς γνωρίζεται». «Καὶ οὔτε ἁπλῶς ἡμεῖς ἴδμεν αὐτόν, οὔτε αὐτός ἑαυτὸν ἐννοεῖ». (Γρηγόριος Παλαμάς και Διονύσιος Αρεοπαγίτης, αντίστοιχα).

Όπως οι θεολόγοι των Μέσων Χρόνων «συλλαμβάνουν» τον Θεό όχι «κατ’ ουσίαν», αλλά «εκ των ενεργειών του», έτσι και οι επιστήμονες της σήμερον νομίζουν ότι ανιχνεύουν τη Σκοτεινή Ενέργεια ή τη Σκοτεινή Ύλη όχι απ’ ευθείας, αλλά από τις εικαζόμενες επιπτώσεις τους πάνω στην πραγματικότητα. Όμως, για να παραφράσω τον Νιλς Μπορ (εκείνος μιλούσε για την κβαντομηχανική): Η γλώσσα «δεν περιγράφει την πραγματικότητα. Περιγράφει τις αντιλήψεις μας για την πραγματικότητα».

///

«Η Ευρωπαϊκή Ένωση ως σχέδιο είναι εντελώς νεκρή. Και αυτό ώθησε τις λεγόμενες ελίτ μας σε μια κατάσταση όπου έχουν χάσει κάθε πίστη προς το μέλλον. Και σ’ αυτό το σημείο, ο πόλεμος αρχίζει να προβάλλει ως μόνη λύση.»

EMMANUEL TODD

«Πιθανολογώ ότι η Ευρώπη είναι σήμερα λιγότερο από ποτέ σε θέση να αποσυνδεθεί από την μέχρι τώρα ηγέτιδα δύναμη των ΗΠΑ. Το αν θα διατηρήσει έστω την κανονιστική και δημοκρατική και φιλελεύθερη ταυτότητά της, είναι η κεντρική πρόκληση που αντιμετωπίζει. Βαδίζοντας προς το τέλος μιας ζωής που τη διένυσα υπό μάλλον ευνοϊκές πολιτικές συνθήκες, δεν μου είναι εύκολο να καταλήξω στο συμπέρασμα που, παρ’ όλα αυτά, είναι προφανές: η περαιτέρω πολιτική ολοκλήρωση, τουλάχιστον του πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν ήταν ποτέ τόσο ζωτικής σημασίας για μας όσο σήμερα. Και δεν ήταν ποτέ τόσο απίθανη».

JÜRGEN HABERMAS

///

Έναν χρόνο μετά την εκλογική νίκη του, ο αγώνας για τη μετά Τραμπ εποχή στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα έχει φουντώσει για τα καλά. Τελευταίο του επεισόδιο, το μένος με το οποίο το φιλοϊσραηλινό λόμπυ στρέφει τα πυρά του κατά του Τάκερ Κάρλσον, του εμβληματικότερου εκπροσώπου της Νέας Δεξιάς στα ΜΜΕ. Ο Κάρλσον κατηγορείται για (τι άλλο;…) αντισημιτισμό επειδή αποκότησε να πάρει συνέντευξη από τον διαβόητο Νικ Φουέντες, που μεταξύ άλλων πολλών είναι δριμύς επικριτής του Ισραήλ και της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή.

Η ουσία ωστόσο είναι αλλού. Ο Κάρλσον, όπως προηγουμένως και ο δολοφονηθείς Κερκ, ενοχλεί διότι η κριτική του φέρνει στο προσκήνιο τις κυβιστήσεις της εξωτερικής πολιτικής του Τραμπ. Πόσο «America First» είναι μια κυβέρνηση που μοιάζει ανίκανη να ξεκόψει από τα γνωστά και συνήθη: τον διαρκή επεμβατισμό στο εξωτερικό (βλ. Ιράν, Αργεντινή, Βενεζουέλα…), την αδιατάρακτα φιλοϊσραηλινή ρότα στο Μεσανατολικό, τα ήξεις-αφήξεις απέναντι στη Ρωσσία; Πόσο «MAGA» είναι εντέλει ο ίδιος ο Τραμπ, τώρα που εξασφάλισε τη δεύτερη θητεία; Και ποια ακριβώς γραμμή θα ακολουθήσει αύριο ο διάδοχός του;

///

«Δὲν εἶναι κατὰ φύσιν ζῆν μόνον τὸ νὰ χορτοφαγῇ τις (ὅπως δὲν εἶναι τὸ νὰ κάμνῃ ἀερόλουτρα καὶ ἡλιόλουτρα καὶ νὰ καθιστᾷ ὑποχρεωτικὸν τὸν γάμον)· ἀλλ᾿ εἶναι κατὰ φύσιν ζῆν καὶ νὰ σαρκοφαγῇ καὶ ὠμοφαγῇ, καὶ τὸ νὰ διαρπάζῃ καὶ καταδυναστεύῃ, δυνάμει τῆς σωματικῆς ρώμης καὶ πρὸς κορεσμὸν τῶν σαρκικῶν ὀρέξεων, καὶ τὸ ν᾿ ἀπάγῃ καὶ βιάζῃ τὴν ἑκάστοτε ἀρέσκουσαν αὑτῷ γυναῖκα, καὶ νὰ γίνεται «πόσις», ἤτοι αὐθέντης καὶ νὰ ποιῇ αὐτὴν «δάμαρτα» αὐτοῦ, ἤτοι δαμασμένην καὶ ὑποτεταγμένην δούλην. Ὡσαύτως κατὰ φύσιν ζῆν εἶναι καὶ τὸ νὰ ὑπείκῃ τις καὶ νὰ θητεύῃ καὶ δουλεύῃ, δι᾿ ἔλλειψιν σωματικῆς ρώμης ἀρκούσης πρὸς κορεσμὸν ὅλων τῶν ὀρέξεων. Ἀλλὰ κατὰ φύσιν ζῆν εἶναι καὶ τὸ νὰ φονεύῃ τις μὲ γυμνὴν χεῖρα, ἢ διὰ ξύλων καὶ λίθων, πᾶν τὸ ἀντιπῖπτον, ζῷον ἢ ἄνθρωπον. Ἑνὶ λόγῳ κατὰ φύσιν ζῆν εἶναι ἡ ἐπάνοδος εἰς τὴν ἀγρίαν κατάστασιν.»

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

///

Κορυφαία στιγμή του ίδιου και γενικά της μεταπολεμικής μας ποιήσης, το Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη αντικατοπτρίζει την πεποίθηση του δημιουργού του ότι:

«είναι δυνατόν η μοντέρνα εμπειρία να περάσει στην κλασική της περίοδο, όχι με την επιστροφή της στους περιορισμούς των παλαιών, αλλά με τη δημιουργία νέων περιορισμών, που θέτει ο ίδιος ο ποιητής για να τους υπερνικήσει και να επιτύχει έτσι, ακόμη μια φορά, ένα στερεό οικοδόμημα.»

Αυτός ο «νέου τύπου κλασικισμός», γράφει ο Ρ. Μπήτον, είναι:

«κάτι παραπάνω από ένας απλός, τυπικός πειραματισμός. Δικαιώνεται από την προσπάθεια να παραχθεί ποιητικός λόγος, στον οποίο “η τεχνική να γίνεται κι αυτή μέρος του περιεχόμενου”. Αν η ποιητική γλώσσα θέλει να επιβληθεί πάνω στις δυνάμεις της βίας και της καταστροφής (πράγμα που πετυχαίνει ο ποιητής στο Άξιον εστί), τότε πρέπει να ικανοποιεί δύο παραμέτρους: να έχει αφομοιώσει τους επίσημους τύπους που διεκδίκησαν ρόλο απελευθερωτή στο παρελθόν και, επιπλέον, να είναι “στέρεα οικοδομημένη”, σύμφωνα με τη μεταφορά του ίδιου του Ελύτη, ώστε να αντέχει το βάρος του απολυτρωτικού ρόλου που το ποίημα απαιτεί.»

Εν μέρει πάντως, οι “νέοι περιορισμοί” που εισηγείται ο Ελύτης δεν είναι διόλου νέοι. Έτσι, οι Ωδές από τα “Πάθη”, το δεύτερο μέρος του έργου, είναι γραμμένες σε «ποικίλα αλλά ομοειδή βυζαντινότροπα μέτρα» (Γ. Π. Σαββίδης). Καθένα από τα ποιήματα αυτά στηρίζεται στο παράδειγμα ενός γνωστού εκκλησιαστικού ύμνου και αναπαράγει με απόλυτη ακρίβεια τη μετρική και στιχουργική του δομή. Η ωδή η΄ λ.χ. βασίζεται στο περίφημο εγκώμιο “Αι γενεαί πάσαι” της Μεγάλης Παρασκευής, μπορεί δε να ψαλλεί κατά τον ίδιο τρόπο.

Παρά την ευρεία απήχηση που είχε και εδώ και στο εξωτερικό, ο Ελύτης του Άξιον Εστί δεν βρήκε συνεχιστές. Η τεράστια παρακαταθήκη των στιχουργικών μέτρων και μορφών που απαντούν στην αρχαία ελληνική και τη βυζαντινή λογοτεχνία, ελάχιστα έχει αξιοποιηθεί από τη νεώτερη ποίησή μας.

///

«Για να γνωρίσει κανείς ορθά μια αλήθεια, πρέπει προηγουμένως να την έχει πολεμήσει.»

NOVALIS

///

Σκηνές από έναν (πολυ)γάμο. Η αιδεσιμοτάτη Λένα Μύλλερ, παστόρισσα της Ευαγγελικής Εκκλησίας του Βερολίνου, ευλογεί την ένωση τεσσάρων ανδρών. (Είδηση και φωτογραφία από την εφημερίδα Die Welt).

*

*

*

*