Αυταξίες και οι φάροι

του ΠΕΤΡΟΥ ΠΟΛΥΜΕΝΗ

~.~

Η ταυτότητα ενός προσώπου ριζώνει σε έμφυτες ροπές με ηθική βαρύτητα, και σχηματίζεται από τη ζύμωση με αξίες και μια συναισθηματική ώθηση προς ό,τι το εν λόγω πρόσωπο θεωρεί ως συγκροτητικό του χαρακτηριστικό. Αλλά με ποιον τρόπο αλληλεπιδρούν έμφυτες ροπές και αξίες; Για παράδειγμα, μήπως η επιδίωξη ισχύος έχει αιτιακή σχέση με την αξία του θάρρους και της γενναιότητας; Πώς συνδέεται η επιδίωξη απόλαυσης διά των αισθήσεων με την αξία της ομορφιάς; Η φροντίδα προς τρίτους δεν είναι ταυτόχρονα και μία έκφραση ευσπλαχνίας;

Εφόσον οι έμφυτες ροπές εδράζονται στην έμβια (ή βιολογική) πραγματικότητα και οι αξίες εκφράζουν έναν ορθολογισμό, όντας εξισορροπητικές μεταξύ έμφυτων ροπών, η σχέση τους μοιάζει με εκείνη μεταξύ βιολογικών και έλλογων χαρακτηριστικών του ανθρώπου. Για μία τέτοια σχέση, οι επιλογές από τον φιλοσοφικό διάλογο είναι αρκετές. Μία πρώτη, αυτή της διχοτόμησης, εισάγει ένα δυϊσμό μεταξύ έμφυτων ροπών και αξιών ανάλογο με τον δυϊσμό φύσης και λόγου. Όμως ένας τέτοιος δυισμός δεν συνιστά εδώ επιλογή, αφού στις έμφυτες ροπές με ηθική βαρύτητα συγκαταλέγεται η ομιλίας της φυσικής μας γλώσσας, κάτι που αντικατοπτρίζεται στη δημιουργία και την ελευθερία, κατεξοχήν έλλογα χαρακτηριστικά με αξιακό φορτίο ικανό να επηρεάσει αποφάσεις προσανατολισμού.

Έρμαιοι του αναγωγισμού

Μια δεύτερη επιλογή είναι ο αναγωγισμός, υπό την έννοια ότι οι αξίες ανάγονται σε έμφυτες ροπές. Η επιδίωξη απόλαυσης διά των αισθήσεων, η θέληση για ισχύ, η αποφυγή πόνου, η δημιουργικότητα, η ελευθερία (ως δυνατότητα έλλογης επιλογής), η φροντίδα από και προς τρίτους έχουν ηθική βαρύτητα και συνιστούν αξίες από μόνες τους. Ανάλογα με την περίσταση θα επικρατεί είτε η μία αξία είτε η άλλη, ή ισοδύναμα, θα επικρατεί η τάδε ή η δείνα έμφυτη ροπή με ηθική βαρύτητα. Οπότε μόνες αξίες θα είναι οι αναγόμενες στις έμφυτες ροπές, όπως εκβάλλουν στην καθημερινή μας στάση και δράση. Μονό αυτές οι αξίες μπορούν να έχουν αξίωση τελικού σκοπού σε ένα προσανατολισμό, όπως και οι έμφυτες ροπές στις οποίες ανάγονται. Οι υπόλοιπες αξίες όπως η δικαιοσύνη, ο σεβασμός, η γενναιότητα κ.τλ., μπαίνουν στο περιθώριο, εφόσον δεν είναι φανερό σε ποια έμφυτη ροπή ανάγονται.

Όμως, οι αξίες έχουν εξ ορισμού έναν εξισορροπητικό ρόλο, ικανό να επιτρέψει την ικανοποίηση δύο ή περισσότερων έμφυτων ροπών σε σύγκρουση. Αν μόνες αξίες είναι οι ευθέως υπαγορευόμενες από τις έμφυτες ροπές, δεν καθίσταται φανερό τι είδους εξισορρόπηση μπορούν να προσφέρουν σε αντικρουόμενες ανάγκες. Απλώς θα επικρατεί η ισχυρότερη ροπή, εκείνη με τη μεγαλύτερη ένταση στην εκάστοτε περίσταση. Έτσι όμως ένα πρόσωπο δεν μπορεί να προβάλει τον εαυτό του στον χρόνο και να αξιώσει μία γνήσια ταυτότητα. Έρμαιο των ορέξεών του, άγεται και φέρεται από τις ροπές στο εδώ και τώρα.

Αυταξίες και τα διαπερατά σύνορα

Ας δούμε το πεδίο των έμφυτων ροπών με ηθική βαρύτητα και το πεδίο των αξιών ως διακριτά, χωρίς το ένα να ανάγεται στο άλλο, ακόμα κι όταν μία αξία αποτελεί ευθεία αντανάκλαση μιας έμφυτης ροπής (π.χ. φροντίδα / ευσπλαχνία ή τρυφερότητα, δύναμη / τόλμη ή γενναιότητα). Η σχέση είναι συμμετρική, υπό την έννοια ότι αξίες κι έμφυτες ροπές αλληλεπιδρούν. Μία αξία μπορεί να σμιλέψει μία έμφυτη ροπή και να τη διαμορφώσει σε βάθος χρόνου. Το τι προκαλεί απόλαυση (ή ηδονή) στις πέντε αισθήσεις μπορεί να αλλάξει έστω και αδιόρατα όσο διαμορφώνεται μία ταυτότητα. Οπότε η διαχωριστική γραμμή μεταξύ αξιών και έμφυτων ροπών είναι διαπερατή. Τα δύο πεδία είναι διακριτά αλλά χωρίς στεγανά όρια ανάμεσά τους· μία ώσμωση συντελείται στο ψυχικό μας διάλυμα ωσότου να επέλθει η εναρμόνιση. Παραφράζοντας τον Καντ, αξίες χωρίς έμφυτες ροπές είναι κενές· έμφυτες ροπές χωρίς αξίες είναι τυφλές.

Το σύνορο αξιών και έμφυτων ροπών με ηθική βαρύτητα είναι διαπερατό, αν αντιμετωπίσουμε τις έμφυτες ροπές με ηθική βαρύτητα ως αυταξίες. Αποτελούν αυταξίες, υπό την έννοια ότι είναι είτε δυνάμει είτε ενεργές αξίες, ανάλογα με το αν εκδηλώνονται ενστικτωδώς ή καλούνται να παίξουν εξισορροπητικό ρόλο. Αν δεν τίθεται ζήτημα σύγκρουσης με άλλες έμφυτες ροπές και άρα δεν προκύπτει ζήτημα εξισορρόπησης, τούτες οι αυταξίες ως δυνάμει αξίες (δηλαδή δυνάμει εξισορροπητικές, διαθέσιμες στο οικοσύστημα των υπόλοιπων αξιών) είναι η εκδήλωση της απόλυτης, σχεδόν αυτόματης επικράτησης μιας έμφυτης ροπής έναντι των υπολοίπων (η εξισορρόπηση εδώ μεταφράζεται ως επικράτηση). Αν όμως προκύψει σύγκρουση με άλλες έμφυτες ροπές, οι αυταξίες, όντας δυνάμει αξίες, είναι ήδη ενταγμένες σε ένα δίκτυο έλλογων σχέσεων, όπως είναι το οικοσύστημα των αξιών μας. Οπότε μεταπίπτουν σε ενεργές αξίες, άπαξ και κληθούν να παίξουν εξισορροπητικό ρόλο, συμβάλλοντας στον συμψηφισμό, την έλλογη διερεύνηση, την αλληλεπίδραση με άλλες αξίες, με αποτέλεσμα είτε να υποσταλεί ή να αναβληθεί η εκδήλωση μιας έμφυτης ροπής έναντι κάποιας άλλης, είτε να βρεθεί εκείνη η οδός που θα ικανοποιεί κατά το δυνατόν αμφότερες τις συγκρουόμενες έμφυτες ροπές. Ο δε ορίζοντας τέτοιων έλλογων σχέσεων δεν είναι παρά η συγκρότηση μιας ταυτότητας ικανής να προεκταθεί με συνέπεια στη γραμμή του χρόνου.

Οι φάροι σε έναν προσανατολισμό

Συνοψίζοντας, το σχήμα δυνάμει/ενεργεία μας βοηθά να ξεφύγουμε από το σκόπελο της αναγωγής των αξιών σε έμφυτες ροπές. Οι έμφυτες ροπές ως αυταξίες, είναι είτε δυνάμει είτε ενεργές αξίες. Ως δυνάμει αξίες εκδηλώνονται εν είδει ενστικτωδών ροπών στην περιοχή του λόγου, ενίοτε μέσα από αιφνίδιες εκρήξεις ικανές να τη «ρηγματώσουν». Ως ενεργές αξίες είναι «αιμάτινες»· δεν αποτελούν μία αφηρημένη σύλληψη αλλά αιμοδοτούνται από τις έμφυτες ροπές. Οι δε αυταξίες έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στο οικοσύστημα των αξιών μας (που λειτουργεί εξισορροπητικά), αφού επέχουν θέση τελικού σκοπού.

Ο πρωταγωνιστικός ρόλος των αυταξιών ως ενεργών αξιών, μήπως οδηγεί σε αδρανοποίηση το υπόλοιπο οικοσύστημα των αξιών μας; Όχι, γιατί και άλλες αξίες μπορούν να αποτελέσουν τελικό σκοπό, όπως η δικαιοσύνη ή η πίστη, οπότε είναι ισοσθενείς με τις έμφυτες ροπές και τις αυταξίες που υπαγορεύουν. Επιπλέον, οι αξίες έχουν εν γένει αιτιακή δύναμη, υπό την έννοια ότι επιδρούν αιτιακά στις αυταξίες, τις σμιλεύουν και κατ’ επέκταση σμιλεύουν τις έμφυτες ροπές: τι προσφέρει απόλαυση, τι πόνο, πότε νιώθει κάποιος ισχυρός, πότε ελεύθερος και πότε δημιουργικός. Σαν να λέμε, χάρη στο οικοσύστημα των αξιών, επιτυγχάνεται μία εξατομίκευση των έμφυτων ροπών μας. Κάπως έτσι οι αξίες γίνονται φάροι ενός προσανατολισμού. Για την ακρίβεια, φάροι είναι εντέλει εκείνα τα πρόσωπα που ενσωματώνουν συγκεκριμένες αξίες στη στάση και τη δράση τους, καταφέρνοντας να μας εμπνεύσουν, να μας υποκινήσουν, είτε εν τω συνόλω, είτε μέσα από συγκεκριμένες πτυχές τους.