Πρόσωπα, αξίες, δεύτερη φύση

του ΠΕΤΡΟΥ ΠΟΛΥΜΕΝΗ

~.~

Πρόσωπα και αξίες

Στους κοινωνικούς σχηματισμούς συναντιούνται συχνά αξίες όπως η δικαιοσύνη, η σύνεση, η φιλαλήθεια, η αλληλεγγύη, η ταπεινοφροσύνη, η καλοσύνη, η συμπόνια, η εγκαρτέρηση, η ομορφιά, η γενναιότητα, ο σεβασμός, η εντιμότητα και άλλες πολλές. Από κοινωνία σε κοινωνία, από εποχή σε εποχή, από γενιά σε γενιά, οι αξίες νοηματοδοτούνται κατά κάποιο τρόπο, με μικρές ή μεγάλες διαφοροποιήσεις. Αποκτούν ιστορικό φορτίο και σιγά σιγά κρυσταλλώνονται στον χρόνο. Κάπως έτσι σχηματίζουν πολιτισμικές υπαγορεύσεις: έχουν κάτι το δεσμευτικό που ξεπερνά τα κριτήρια ενός μεμονωμένου προσώπου. Λειτουργούν ως φάροι σε έναν προσανατολισμό, βοηθώντας μας να βρούμε το στίγμα πάνω σε ένα σχέδιο βίου, στον χάρτη της ανθρώπινης περιπέτειας.

Επιπλέον, επιτυγχάνουν μία εξισορρόπηση ανάμεσα στις ενίοτε αντικρουόμενες αξιώσεις των έμφυτων ροπών μας με ηθική βαρύτητα, όπως επιδίωξη ισχύος, απόλαυση δια των αισθήσεων, αποφυγή πόνου, φροντίδα για συγκεκριμένα πρόσωπα, δημιουργικότητα και ελευθερία. Οι έμφυτες ροπές που μας διαπερνούν δεν ανάγονται η μία στην άλλη, ενώ ταυτόχρονα εγείρουν αξιώσεις τελικού σκοπού σε έναν προσανατολισμό. Η ετερογονία των σκοπών φέρνει την ανάγκη για τις αξίες ως τρόπους εξισορρόπησης σμιλεμένους στον χρόνο. Οι αξίες καλούνται να χαράξουν μία οδό που θα επιτρέψει την ικανοποίηση όσο γίνεται περισσότερων έμφυτων ροπών στη γραμμή του χρόνου. Στην οδό αυτή άλλες αξίες προβάλλονται και άλλες υποστέλλονται, ανάλογα με το ποια έμφυτη ροπή θα είναι η προτιμητέα στον προσανατολισμό, ποιανής το αποτύπωμα θα φέρουν πιο έντονα οι πράξεις μας. Ένας άνθρωπος μπορεί να σταθμίσει δύο απολαύσεις διά των αισθήσεων –αν θα επιδιώξει μία απόλαυση τώρα ή αν θα την προσπεράσει– ανάλογα με το πώς νιώθει μία δεδομένη στιγμή αλλά και πώς προβάλλει τον εαυτό στον χρόνο.

Όμως, συγκεκριμένες αξίες δεν λειτουργούν απλώς και μόνο εξισορροπητικά μεταξύ των έμφυτων ροπών μας. Μία τέτοια εικόνα παραβλέπει το γεγονός ότι συγκεκριμένες αξίες, αν και αποτέλεσμα μιας κοινωνικής συνθήκης, ενίοτε υποστασιοποιούνται ως κρυσταλλωμένες πολιτισμικές υπαγορεύσεις και μπορούν να αποτελέσουν τελικό σκοπό στον ανθρώπινο προσανατολισμό. Σε μία τέτοια περίπτωση, στέκονται ισότιμα μεταξύ των έμφυτων ροπών με ηθική βαρύτητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αξία της δικαιοσύνης, η οποία, αποκτώντας πρωταγωνιστικό ρόλο, έχει τροφοδοτήσει αμέτρητες αποφάσεις, στάσεις και πράξεις, είτε ατομικά είτε συλλογικά. Μεμονωμένα πρόσωπα ή ολόκληρες κοινωνίες έχουν ξεσηκωθεί θέτοντας ως πρωταρχικό σκοπό τους την αποκατάσταση της δικαιοσύνης, όπως την αντιλαμβάνονται σε μία συγκεκριμένη κοινωνική συνθήκη.

Αξίες και δεύτερη φύση

Ο άνθρωπος λόγω της βιολογικής του συγκρότησης γεννιέται με συγκεκριμένες ενστικτώδεις ορμές – μεταξύ αυτών, και οι έμφυτες ροπές με ηθική βαρύτητα, που αποτελούν φυσικές ανάγκες με διαφορετική ένταση και αναλογία στον καθένα μας. Εντούτοις, εντασσόμενος σε έναν πολιτισμό, σε μία κοινωνική συνθήκη, εισέρχεται στην περιοχή των αξιών. Τούτες του επιτρέπουν να εξισορροπήσει τις έμφυτες ροπές του, που ενίοτε υποδεικνύουν αντίθετες κατευθύνσεις. Οι ίδιες οι αξίες γίνονται οδοδείκτης ενός προσανατολισμού και συνυφαίνονται με τον χαρακτήρα μας. Καθώς ξεδιπλώνεται η ανθρώπινη φύση, ο καθένας μας σχηματίζει μία αφήγηση εαυτού, μία ταυτότητα, κατά την οποία δίνει προτεραιότητα στην άλφα ή βήτα έμφυτη ροπή (ως φυσική ανάγκη), στην τάδε ή δείνα αξία (ως κοινωνική συνθήκη, όπως η δικαιοσύνη ή η φιαλήθεια). Υπό αυτή την έννοια, η ανθρώπινη φύση είναι εν πολλοίς δεύτερη φύση: ριζώνει σε έμφυτες ροπές της βιολογικής μας συγκρότησης αλλά χρωματίζεται αναλόγως της έκθεσή της στην περιοχή των αξιών. Εκεί συντελείται μία φανέρωση· μορφοποιείται η ανθρώπινη ταυτότητα και σχηματίζεται το πρόσωπο του καθενός που αντανακλά την ιδιαιτερότητά του, το ανεπανάληπτο της παρουσίας του.

Αρκεί όμως η παρουσία (ή η απουσία) συγκεκριμένων αξιών για να αποκαλυφθεί τι συγκροτεί μία ταυτότητα; Μία τέτοια προσέγγιση θα ήταν αρκετά ορθολογική, αφού εντέλει οι αξίες αποτελούν έκφραση ενός ορθολογικού συμψηφισμού. Καθοριστικό ρόλο σε μία ταυτότητα παίζει και το τι αντιλαμβάνεται ο καθένας ως πρωτεύον στην ταυτότητά του, στο ποιος είναι. Δημιουργείται μία συναισθηματική ώθηση προς τον τάδε ή δείνα προσανατολισμό, σε μία συγκεκριμένη έκταση της περιοχής των αξιών, ανάλογα με ό,τι ο καθένας θεωρεί ως πρωτεύον τού ποιος είναι· ως το πιο ακλόνητο, το πιο δύσκολα μεταβαλλόμενο χαρακτηριστικό του. Η ταυτότητα προκύπτει ως ζύμωση κι εντέλει εναρμόνιση των αξιών με μία συναισθηματική ώθηση. Δεν «χτίζεται» μόνο από έναν ορθολογικό συμψηφισμό αλλά εντέλει χάρη και σε ένα συναισθηματικό, ενίοτε ανορθόλογο, άλμα προς την τάδε ή δείνα κατεύθυνση στην περιοχή των αξιών – με την πίστη ή την ελπίδα να επέλθει χάρη στην κατεύθυνση αυτή μία άρση των διλημμάτων, μία πολύεδρη αρμονία, μία πληρότητα ως εν εαυτώ γαλήνη.

Πρόσωπο και δεύτερη φύση

Η έννοια του «προσώπου» έχει μια ιδιαίτερη θεολογική φόρτιση, σχετιζόμενη με την ορθόδοξη πατερική παράδοση. Πώς σχετίζεται με την προσέγγιση της δεύτερης φύσης, όπως παρουσιάστηκε πιο πριν; Και οι δύο, έλκουν την καταγωγή τους από κεντρικές διακρίσεις στην αριστοτελική οντολογία, όπως δυνάμει/ενεργεία ή ουσία/υπόσταση. Υπό το αριστοτελικό σχήμα, μπορεί να ιδωθεί και η έννοια του προσώπου στην ορθόδοξη πατερική παράδοση: ένας άνθρωπος αποκτά ταυτότητα, γίνεται πρόσωπο, όταν ανοίγεται στις υπαγορεύσεις των αξιών, οι οποίες εν προκειμένω είναι οι υπαγορεύσεις του τριαδικού θεϊκού Λόγου. Καθώς ανοίγεται σε αυτές, συναντά την Αλήθεια του Χριστού, το Πρόσωπό Του, και γίνεται ο ίδιος ένας καινούργιος άνθρωπος, αποκτώντας έτσι ελευθερία η οποία ταυτίζεται με την έλευσή του στην ίδια τη συγκεκριμένη του ύπαρξη. Ο Μητροπολίτης Ιωάννης Ζηζιούλας («Από το προσωπείον εις το πρόσωπον», στον τόμο Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτου Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνα, Θεσσαλονίκη, 1977, σελ. 287-323), έχει αναδείξει τη συγγένεια του προσώπου στα πατερικά κείμενα με την αριστοτελική προσέγγιση: «η φιλοσοφία του Αριστοτέλους με την επιμονή της στο συγκεκριμένο και το ατομικό προφέρει τη βάση κάποιας έννοιας του προσώπου» (ό.π., σελ. 288).

Η παρούσα φιλοσοφική προσέγγιση παραμένει περιγραφική χάρη στο σχήμα της ενεργοποίησης δυνατότητων με τις οποίες γεννιόμαστε· αν και θύραθεν, δεν είναι ασύμβατη με χαρακτηριστικά του προσώπου στην πατερική παράδοση. Η έννοια του προσώπου εδώ σχετίζεται με τον σχηματισμό ταυτότητας και αντλείται από την τρέχουσα καθημερινή γλωσσική χρήση. Ένα πρόσωπο ριζώνει σε έμφυτες ροπές με ηθική βαρύτητα, κι εντέλει χρωματίζεται από τη ζύμωση ανάμεσα σε αξίες και μια συναισθηματική ώθηση. Το πρόσωπο θέλει όντως να υπάρχει ως συγκεκριμένη, μοναδική και ανεπανάληπτη οντότητα (ό.π., σελ. 305), ως ελεύθερο, ως αγαπών και αγαπώμενο (ό.π., σελ. 308). Η ελευθερία συνυφαίνεται με τη δυνατότητα του λάθους και την ανταπόκριση σε αυτό, κάτι που εμπεριέχει μία τυχαιότητα, χωρίς να περιορίζεται στην ορθολογική επιλογή ανάμεσα σε προκαθορισμένα δεδομένα (ό.π., σελ. 300). Ας δούμε την έμφυτη ροπή της φροντίδας, όπως εδώ εκτέθηκε, ως εκδήλωση της αγάπης, ενώ εκείνη της δημιουργίας ως το αποτύπωμα που ένα πρόσωπο επιδιώκει να αφήσει ως προέκταση της θνητότητάς του στο διάβα του χρόνου. Ένα τέτοιο αποτύπωμα δεν είναι παρά μια αγαπητική συνεισφορά στην κοινωνία, μια απόπειρα διατήρησης της μνήμης στις επερχόμενες γενεές.