Αν οι γεννήσεις εξακολουθήσουν να μειώνονται, ο πολιτισμός θα πεθάνει

του ΚΕVΙΝ DΟLΑΝ

Καλούμαστε να λύσουμε ένα πρόβλημα που θα καθορίσει τον επόμενο αιώνα. Κατά τη διάρκεια της ζωής μας, κατά τη διάρκεια της ζωής των παιδιών μας, κάθε κυβέρνηση, κάθε πολιτισμός, κάθε σύστημα πεποιθήσεων και κάθε οικογένεια στη πλανήτη Γη θα περάσει από ένα στενό σημείο συμφόρησης πιο στενό και από τον Μαύρο Θάνατο, συνοψιζόμενο σε ένα ερώτημα. Θα κάνουν τα παιδιά σας δικά τους παιδιά;

Δεν έχει σημασία αν έχετε ήδη παιδιά, αν δεν έχετε παιδιά ή αν μισείτε τα παιδιά· αν έχετε ένα δάνειο ή κοινωνική ασφάλιση ή έναν τραπεζικό λογαριασμό, αυτό το ερώτημα θα επηρεάσει τη ζωή σας με πολύ άμεσο τρόπο. Ολόκληρο το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, η αξία των χρημάτων σας και σχεδόν κάθε περιουσιακό στοιχείο που μπορεί να αγοράσετε με χρήματα, ορίζεται από τη μόχλευση, πράγμα που σημαίνει ότι η αξία του εξαρτάται από την ανάπτυξη.

Κάθε χώρα του ανεπτυγμένου κόσμου και οι περισσότερες χώρες του αναπτυσσόμενου αντιμετωπίζουν μακροχρόνια μείωση του πληθυσμού σε κλίμακα που καθιστά αδύνατη τη διατήρηση αυτής της ανάπτυξης. Πράγμα που σημαίνει ότι καθόμαστε πάνω στη μέγιστη φούσκα όλων των εποχών. Δεν έχουμε απλώς να κάνουμε με μια πρόσκαιρη υπερθέρμανση της κτηματαγοράς, αλλά με μια μόνιμη υπερπροσφορά, του είδους που συναντάμε σήμερα σε πόλεις όπως το Ντητρόιτ. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις μετοχές τεχνολογίας, αλλά ολόκληρο το χρηματιστήριο. Όχι μια χούφτα πόλεις που έχασαν τη φοροδοτική τους βάση και χρεοκόπησαν, αλλά χιλιάδες από αυτές. Έχουμε να κάνουμε με την επικείμενη χρεοκοπία ολόκληρων κρατών. Έχουμε να κάνουμε με τη φούσκα των πάντων.

Ακόμη κι έτσι, μπορείτε να πείτε ότι είναι μια φούσκα. Αν σκάσει, ας είναι. Μια διόρθωση και προχωράμε παρακάτω. Όμως εδώ δεν πρόκειται για μια απλή διόρθωση, έχουμε να κάνουμε με συνολική κατάρρευση. Ήδη ο μειούμενος αριθμός των εργαζομένων που στηρίζουν έναν αυξανόμενο αριθμό των ηλικιωμένων επιταχύνει τις οικονομικές πιέσεις που δυσχεραίνουν τη δημιουργία οικογενειών. Αυτό το πρόβλημα δεν θα αυτοδιορθωθεί, τουλάχιστον στη διάρκεια της δικής σας ζωής. Χειροτερεύει και θα χειροτερεύει.

Πώς μοιάζει, λοιπόν, αυτό το μέλλον; Κοινωνίες όπως η Ιαπωνία ή η Νότια Κορέα ίσως μας δείχνουν το καλύτερο δυνατό σενάριο — τι θα συνέβαινε αν ο αέρας έβγαινε από το μπαλόνι σιγά σιγά. Εκεί, βλέπουμε νέους ανθρώπους αλυσοδεμένους στα γραφεία τους, να εργάζονται ολοένα και περισσότερες ώρες για ολοένα και χαμηλότερους μισθούς. Όχι μόνο δυσκολεύονται να φτιάξουν οικογένεια, αλλά σταδιακά αυτό γίνεται σχεδόν αδύνατο. Η ύπαιθρος και οι μικρότερες πόλεις εγκαταλείπονται, καθώς η φορολογική βάση καταρρέει. Πρόκειται ουσιαστικά για μια συντεταγμένη αποχώρηση από τη ζωή — όπου στην καλύτερη περίπτωση ένας ρομποτικός νοσηλευτής θα σβήσει στο τέλος τα φώτα.

Αξίζει να σημειωθεί πως ακόμη κι αυτό το αποτέλεσμα θα απαιτήσει απίστευτη τύχη και σχολαστικό σχεδιασμό. Ίσως όμως οι Ιάπωνες και οι Κορεάτες τα καταφέρουν. Προσωπικά, θεωρώ τις χώρες τους υπέροχα μέρη, γεμάτα υπέροχους ανθρώπους, που αξίζουν να συνεχίσουν να υπάρχουν. Αν όλα κυλήσουν έτσι, θα μιλάμε για μια τραγωδία με τάξη και αξιοπρέπεια.

Και πάλι, αυτό είναι το καλύτερο σενάριο. Χώρες όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ρωσία, η Ταϊλάνδη και το Μεξικό γερνούν προτού προλάβουν να γίνουν πλούσιες. Τις επόμενες δεκαετίες, δεν θα μπορούν να συντηρήσουν τους ηλικιωμένους τους — ακόμη κι αν κατάφερναν να σταματήσουν τη μαζική φυγή των πιο παραγωγικών τους νέων. Ακόμη κι αν τους εξαντλούσαν στη δουλειά και στη φορολογία. Εκτός αν συμβεί κάτι πραγματικά δραματικό, αυτές οι χώρες θα βρεθούν αντιμέτωπες με ανθρωπιστικές και πολιτικές κρίσεις που θα θυμίζουν τις χειρότερες στιγμές του 20ού αιώνα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες πιθανόν να βρεθούν κάπου στη μέση. Μέχρι τώρα, η μετανάστευση βοηθά ώστε τα ποσοστά γονιμότητας να φαίνονται κάπως καλύτερα στα χαρτιά, αλλά όχι αρκετά ώστε να αποφευχθεί μια κατάρρευση στην αναπτυξιακή πορεία της οικονομίας, ούτε για να εξασφαλιστεί η φροντίδα των ηλικιωμένων. Και, ειλικρινά, δεν είναι καθόλου προφανές γιατί οικογένειες νεαρών μεταναστών από τις φτωχότερες χώρες του πλανήτη θα δεχτούν να στηρίξουν έναν ηλικιωμένο πληθυσμό με τον οποίο δεν έχουν καμία προσωπική σύνδεση — την ώρα που οι δικοί τους παππούδες και γιαγιάδες πεινούν πίσω στην πατρίδα τους.

Ο πλούτος και η παραγωγική δύναμη της Αμερικής μάς δίνουν λίγες παραπάνω ευκαιρίες, δρόμους διαφυγής από την καταστροφή — αν δράσουμε άμεσα. Όμως το πολιτικό μας σύστημα και η κουλτούρα μας είναι τόσο βαθιά διαβρωμένα, ώστε το να πετύχουμε κάτι τέτοιο μοιάζει σχεδόν ηρωικό εγχείρημα.

Αυτά είναι, λοιπόν, τα παγκόσμια διακυβεύματα αυτού του ζητήματος. Για όλα αυτά μπορούν να μιλήσουν αρμοδιότερα ερευνητές ειδικοί στη δημογραφία, τη γενετική, την ενδοκρινολογία, τα οικονομικά και τη δημόσια πολιτική. Εγώ δεν είμαι ειδικός. Ο λόγος που αναφέρομαι σ’ αυτά είναι ότι έχω δύο κόρες και τέσσερις γιους. Και όπως πολλοί άλλοι millennials που μεγαλώνουν παιδιά, κοιτάζω γύρω μου και βλέπω πόσο λίγοι από εμάς τα κατάφεραν, και πόσο πιο δύσκολα είναι τα πράγματα για τη Γενιά Ζ. Νιώθω σαν να πρόλαβα το τελευταίο τρένο.

Το 95% των Αμερικανών λένε σταθερά ότι θέλουν παιδιά. Αλλά τελικά, μόνο περίπου το 60% των millennials θα αποκτήσουν — και για αυτούς της Γενιάς Ζ τα ποσοστά είναι ακόμα χειρότερα. Η υπογεννητικότητα συχνά παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη. Λέμε: «Όταν έχεις την ελευθερία επιλογής, αποδεικνύεται ότι η ανατροφή παιδιών δεν είναι επιθυμητή επιλογή». Αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι που δεν απέκτησαν παιδιά, λένε κάτι άλλο. Στις έρευνες, μόνο το 10% περίπου δηλώνει ότι η ατεκνία ήταν συνειδητή απόφαση. Άλλο ένα 10% έχει πρόβλημα ιατρικής φύσεως. Στο 80% των περιπτώσεων όμως, πρόκειται για αυτό που ο δημογράφος Stephen Shaw ονομάζει ακούσια ατεκνία.

Θα ακούσετε περισσότερα για το τι ακριβώς σημαίνει αυτό, αλλά η ουσία είναι ότι οι δομές που βοηθούσαν τον μέσο άνθρωπο να μορφωθεί, να βρει δουλειά, να κάνει σχέση και οικογένεια έχουν καταρρεύσει. Προσωπικά, βλέπω το ζήτημα σαν ένα είδος προγράμματος διατήρησης της βιοποικιλότητας. Αν οι τίγρεις της Βεγγάλης σταματούσαν ξαφνικά να αναπαράγονται, δεν θα λέγαμε: «Μπράβο, επιτέλους οι τίγρεις προσέχουν την ψυχική τους υγεία» ή «Είναι κακομαθημένες, δεν είναι σαν τις τίγρεις του παρελθόντος». Και σίγουρα δεν θα λέγαμε: «Ευτυχώς, ήταν πολλές και μας ενοχλούσαν». Θα κοιτούσαμε το περιβάλλον τους. Θα προσπαθούσαμε να καταλάβουμε τι άλλαξε, τι διαταράσσει αυτή τη βασική λειτουργία. Γιατί είναι μια βασική λειτουργία. Αν έχεις φτιαχτεί για να κάνεις κάτι σε αυτή τη ζωή, είναι να ερωτευτείς, να κάνεις παιδιά και να τα μεγαλώσεις. Και δεν υπάρχει πιο σκληρό χτύπημα. Δεν υπάρχει κατάσταση στην οποία ο άνθρωπος να είναι πιο ευάλωτος ψυχολογικά από το να ρισκάρει γι’ αυτό. Μπορείς να πεις σε ένα παιδί που φοβάται την απόρριψη ότι «δεν είναι ζήτημα ζωής ή θανάτου» — αλλά είναι. Όταν ζητάς από κάποιον να σε αγαπήσει, να σε παντρευτεί, να κάνει ένα παιδί μαζί σου, του λες: «Θέλεις τα μάτια μου, τη μύτη μου, τη γραμμή των μαλλιών μου, τον τρόπο που σκέφτομαι, που περπατάω και μιλάω να συνεχίσουν στον χρόνο — ή πρέπει να εξαφανιστούν για πάντα;» Για εκατοντάδες εκατομμύρια άνδρες και γυναίκες, μοιάζει σαν ο κόσμος να τους λέει: «Όχι. Όχι εσύ.»

Για τους άνδρες, η απόρριψη έρχεται νωρίς — υπό μορφή χιλιάδων αδιάφορων «swipe left», αυτόματων απορρίψεων πιθανών συντρόφων. Για τις γυναίκες, πιο συχνά έρχεται αργότερα, μέσα από «σχέσεις χωρίς δέσμευση» που κρατάνε μήνες ή και χρόνια, και ποτέ δεν φτάνουν στο σημείο όπου ο άλλος θα πει: «Εσένα θέλω. Θέλω τα παιδιά μου να σου μοιάζουν.»

Δεν βλέπω κανένα όφελος στο να αναρωτιόμαστε ποιος είναι σε χειρότερη θέση ή ποιος φταίει. Έχει σημασία να δημιουργήσουμε έναν χώρο απαλλαγμένο από αυτού του είδους τις έριδες του Twitter. Αλλά καταλαβαίνω γιατί τόσοι άνθρωποι είναι θυμωμένοι. Δεν είμαστε φτιαγμένοι για να πονάμε έτσι, ξανά και ξανά, χωρίς ελπίδα. Και ένα σύστημα όπου αυτή είναι η μοίρα του μέσου ανθρώπου, είναι ένα χαλασμένο σύστημα.

Το δικό μου προσωπικό κίνητρο; Δεν θέλω τίποτα από αυτά για τα παιδιά μου. Πρέπει να υπάρχει κάτι καλύτερο. Ναι, υπάρχουν πολιτικές και οικονομικές πτυχές σε αυτό το θέμα — και ανυπομονώ να τις συζητήσουμε. Αλλά δεν θέλω εγγόνια για να στηρίξουν το σύστημα της κοινωνικής ασφάλισης. Θέλω τα παιδιά μου να κάνουν παιδιά για να ανακαλύψουν ότι το πρωινό των Χριστουγέννων είναι ακόμη καλύτερο όταν είσαι γονιός απ’ όταν ήσουν παιδί. Θέλω οι κόρες μου να αποκτήσουν γιους και οι γιοι μου κόρες — και να νοιάζονται βαθιά για όσα τους συμβαίνουν, να δουν πώς αυτό αλλάζει όλη τους την αντίληψη για το άλλο φύλο. Θέλω να δουν όλα τα μικρά ελαττώματα, όλα όσα τους έκαναν να ντρέπονται ως παιδιά, στο δικό τους παιδί — και να καταλάβουν πως όλα αυτά εντέλει είναι πράγματα ανθρώπινα, και πως δεν τους στέρησαν την αγάπη των δικών τους γονιών.

Τέτοιες εμπειρίες δεν μπορείς να τις έχεις αλλιώς. Φυσικά, η ζωή δεν είναι δίκαιη. Δεν πάνε όλα όπως τα θέλουμε. Οι θεσμοί που άλλοτε βοηθούσαν τους ανθρώπους να μορφώνονται, να εργάζονται, και να δημιουργούν οικογένεια έχουν πια καταρρεύσει και έγιναν εχθρικοί προς τη ζωή. Αλλά αυτά θα έπρεπε να είναι τα φυσικά και κοινά για όλους βιώματα. Η γονεϊκότητα είναι τόσο θεμελιώδης για την ανθρώπινη εμπειρία όσο και η εφηβεία — και εξίσου μεταμορφωτική. Το θέλω αυτό για τα παιδιά μου. Και το θέλω και για τα δικά σας, γιατί αγαπώ τους ανθρώπους και θέλω να συνεχίσουν να υπάρχουν. Κι αν με νοιάζει η μέση τιμή κατοικίας ή το ασφαλιστικό ταμείο, είναι γι’ αυτόν τον λόγο.