«Ὅλα τὰ ἐδῶ γιὰ τοὺς θνητούς, κόπος· κι ὅλα γιὰ γέλια…»

Από το βιβλίο Ένα ποίημα – μια ματιά. Πέντε Ομιλίες που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από το Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος προδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα από την εισήγηση του Ηλία Μαλεβίτη για το έργο του Γρηγόριου Ναζιανζηνού. Στον τόμο γράφουν ακόμη οι Παντελής Μπουκάλας (δημοτικό τραγούδι), Λιάνα Σακελλίου (Γιώργος Σεφέρης), Κώστας Κουτσουρέλης (Νίκος Καζαντζάκης) και Πολύκαρπος Πολυκάρπου (Άγγελος Σικελιανός). Ο σχεδιασμός και η επιμέλεια της έκδοσης είναι του Θανάση Γαλανάκη.

///

Ὅλα στὴ ζωὴ σκιὰ καὶ φαντασία, καὶ πίσω ἀπ’ ὅλα παραμονεύει ἡ ματαιότητα, τὰ πάθη, οἱ δοκιμασίες, ἡ διαρκὴς ἀστάθεια ποὺ προκαλεῖ ἀγωνία καὶ μελαγχολία στὴν ψυχὴ τοῦ Γρηγορίου. Τίποτα πιὸ ἀδύναμο κι ἀσθενὲς ἀπὸ τοὺς θνητοὺς ἀνθρώπους. ῍Ας προσέξουμε πόσα οὐσιαστικὰ δηλωτικὰ ἐφήμερης παρουσίας χρησιμοποιεῖ γιὰ τὸν ἀνθρώπινο βίο:

Ὅλα τὰ ἐδῶ γιὰ τοὺς θνητούς, κόπος· κι ὅλα γιὰ γέλια,
ἄχνη, ἴσκιος, φαντασία, δροσιά, πνοή, φτερὸ καὶ ὁμίχλη,
ὄνειρο, κύματα, ροή, στὸ πέλαο αὐλάκι, σκόνη.
Κύκλος ποὺ ἀδιάκοπα γυρνᾶ, κυλῶντας ὅμοια πάντα·
μιὰ στέκεται, μιὰ προχωρεῖ, σπάζει καὶ πάλι σμίγει
ὧρες καὶ μέρες καὶ νυχτιές, θάνατοι πόνοι, λύπες
μ’ ἀρρώστιες ἀλλὰ καὶ χαρὲς κακοτυχιὲς καὶ τύχες.
[…]
Πόσα μὲ τὰ φτερὰ τοῦ νοῦ μὲ κύκλωσαν παλιὰ ὅσα
κι ὅσα καινούργια· ἀπ’ τοὺς θνητοὺς πιὸ ἀδύναμο δὲν ἔχει […]

(μτφρ. Ἰγνάτιος Σακαλῆς)

Πάντα μόγος θνητοῖς τἀνθάδε· πάντα γέλως,
χνοῦς, σκιά, φάσμα, δρόσος, πνοιή, πτερόν, ἀτμίς, ὄνειρος,
οἶδμα, ρόος, νηὸς ἴχνιον αὖρα, κόνις,
κύκλος ἀειδίνητος, ὁμοίϊα πάντα κυλίνδων,
ἐστηώς, τροχάων, λυόμενος, πάγιος,
ὥραις, ἤμασι, νυξί, πόνοις, θανάτοισιν, ἀνίαις,
τερπωλῇσι, νόσοις, πτώμασιν, εὐδρομίαις
[…]
Πάντα νόου πτερύγεσσιν ἐπέδραμον, ὅσσα παλαιά,
ὅσσα νέα· θνητῶν δ’ οὐδὲν ἀκιδνότερον […]

(Ι ́, Περὶ τῶν τοῦ βίου ὁδῶν)

Παρ’ ὅτι ὁ σύγχρονος ἀναγνώστης δικαιολογημένα ἀναγνωρίζει μιὰ διάχυτη ἀτμόσφαιρα ματαιότητας καὶ μηδενισμοῦ νὰ διαστίζει τὴν ποιητικὴ ἀγωνία τοῦ Γρηγορίου, κι ἡ ὁποία φαίνεται ν’ ἀκολουθεῖ τὸ ἡρακλείτειο πάντα ρεῖ, ἂς μὴν βιαστεῖ στὴν τελικὴ κρίση του. Αὐτὴ ἡ μελαγχολία καὶ ἡ αἴσθηση τῆς ματαιότητας τοῦ ἀνθρώπινου βίου εἶναι γνωστὴ ἤδη ἀπὸ τὴν Γραφή. Δὲν ριζώνει σὲ κάποιο εἶδος ἐγκόσμιου σκεπτικισμοῦ ἢ μηδενισμοῦ, παρὰ ἀκουμπᾶ στὰ βιβλικὰ παράλληλα τοῦ βιβλίου τῶν Ψαλμῶν καὶ τοῦ Ἐκκλησιαστῆ· σὲ αὐτὲς τὶς σύστοιχες βιβλικὲς ἐκφράσεις ματαιότητας τοῦ βίου καὶ ἀβεβαιότητας ἐξ ἄλλου ἀνιχνεύονται κι οἱ ἐμπνεύσεις τοῦ ποιητῆ μας. Συνακόλουθα, γιὰ τὸν Γρηγόριο τὸ σταθερὸ κι ἀπαρασάλευτο σημεῖο μέσα σ’ αὐτὴ τὴ μάταιη ζήση εἶναι ἡ πίστη του στὸν Χριστὸ καὶ στὴν ἕνωση μαζί του στὸ ἐπέκεινα. ̔Ο Χριστὸς εἶναι ποὺ νοηματοδοτεῖ ὅλην αὐτὴ τὴν —κατὰ τὰ ἄλλα— ἀ-νόητη, ἐφήμερη καὶ μάταιη, θνητὴ ὕπαρξη ― ἡ ἐλπίδα τῆς πληρότητας μιᾶς ἄλλης μεταθανάτιας ζωῆς. Μ’ αὐτὸν τὸν τρόπο ὁ χριστιανικός του λυρισμὸς ξεφεύγει ἀπὸ τὴ μηδενιστικὴ ἀπελπισία, ὡστόσο διατηρεῖ ὅλη τὴν ἐκφραστικὴ παλέτα ἑνὸς ἀγωνιώδους καὶ μελαγχο- λικοῦ λυρισμοῦ, καθὼς δὲν διαπιστώνεται χαρμόσυνη καὶ δοξαστικὰ ἐκφραζόμενη αἰσιοδοξία. Μᾶλλον, εἶναι ἡ λύπη καὶ ἡ ἀγωνία ποὺ δίνουν τὸν κυρίαρχο τόνο.

῞Ενα μόνο οἱ ἄνθρωποι καλὸ καὶ σταθερὸ ἔχουν μόνο
νὰ ξεκινοῦν πάντ’ ἀπ’ αὐτὸ σέρνοντας τὸ σταυρό τους.
Τὰ δάκρυα κι οἱ στεναγμοί, νοῦς ποὺ τὰ θεῖα τὸν νοιάζουν,
ἡ ἐλπίδα, τῆς οὐρανικῆς ἡ φωταυγὴ Τριάδας
ποὺ κατοικεῖ στοὺς καθαρούς, ἀπὸ τὸ ἀνόητο χῶμα
ἡ ἀπαλλαγή, κι ἡ φύλαξη ἁγνῆς τῆς θείας εἰκόνας.
Ἡ ζωή μας νά ’ναι ἀλλιώτικη κι αὐτὸν τὸν κόσμο μ’ ἄλλον
κόσμο νὰ τὸν ἀλλάζομε σὲ μιὰ ζωὴ ὅλο πόνο.

Γράφει σχετικὰ ὁ Β. Τατάκης:

«Ἂν καὶ μένει σταθερὸς στὴν πίστη του, ὁ Γρηγόριος τρομάζει μπροστὰ στὸ χάος ποὺ παρουσιάζει ὁ κόσμος ὅπου θριαμβεύουν οἱ κακοί. ̔ Η ἴδια ἡ φύση τοῦ ἀνθρώπου —σύνθεση ὕλης καὶ πνεύματος— τὸν τρομάζει. Μπροστὰ σ’ αὐτά, ἡ εὐαίσθητη ψυχή του —ἂς μένει πιστή— προβάλλει τὶς ἀμφιβολίες ποὺ σχίζουν τὴν καρδιὰ κάθε ἀνθρώπου, τὴ λύπη γιὰ τὴν πτώση, τὶς τύψεις καὶ τὴ λύπη γιὰ τὴν ἁμαρτία.

Πέρα ἀπὸ τὶς τύψεις καὶ τὸν φόβο τῆς ἁμαρτίας, τὸν ταλανίζει ἡ ἔγνοια τοῦ ἐπερχόμενου θανάτου καὶ τῆς θείας κρίσης. Μὲ βαθιὰ ἀγωνία ἀντικρίζει τὸ τέλος τῆς ζωῆς ποὺ πλησιάζει καὶ φοβᾶται ὅτι δὲν εἶναι ἕτοιμος, ὡστόσο ἐλπίζει πάντα στὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ:

Πέρασαν τ’ ἄνθη καὶ ἔφτασε τοῦ θερισμοῦ καιρός,
ἄσπρισαν τὰ μαλλιά, ζητᾶ τ’ ἁλώνι πιὰ τὸ στάχυ,
ἡ ἀγουρίδα ὡρίμασε καὶ ὁ τρύγος νάτος ποὺ ἦρθε,
πατιοῦνται οἱ ἁμαρτίες μου τώρα στὸ πατητήρι.
Ὠιμένα ἡ μέρα μου ἡ πικρὴ καὶ πῶς νὰ τὴν ξεφύγω;
Τί θὰ γινῶ; Πῶς μὲ κρατάει τῆς ἁμαρτίας ὁ φόβος,
καὶ φόβος ἀπ’ ἀγριάγκαθα καὶ Γόμορρας σταφύλια
γεμάτος μήπως καὶ φανῶ, σὰν ὁ Χριστὸς μὲ κρίνει,
καὶ στοὺς θεοὺς Θεὸς αὐτὸς δίνει ὅ,τι τοὺς ἀξίζει,
ὅση τὰ μάτια τους βαστοῦν ἀπ’ τοῦ φωτὸς τὴ χώρα,
καὶ μιὰ μοῦ μένει ἐλπίδα πιὰ τὶς λιγοστές μου μέρες,
νὰ μ’ ὁδήγησεις καὶ νὰ ρθῶ σὲ σένα Τρισμακάριε.

(μτφρ. Ἱγνάτιος Σακαλῆς)

Παρῆλθον ἄνθη, καιρὸς ἤγγικεν θέρους.
Λευκὴ δέ μοι θρίξ, ἡ δ’ ἅλως καλεῖ στάχυν.
Ἀπῆλθεν ὄμφαξ, ἡ τομὴ δὲ πλησίον.
Ληνὸς πατεῖται τῶν ἐμῶν ἤδη κακῶν.
Φεῦ ἡμέρας μοὶ τῆς κακῆς! ἣν ποῦ φύγω;
Καὶ τίς γένωμαι; ὡς δέος μ’ ἁμαρτίας!
Δέος δ’ ἀκανθῶν, καὶ Γομόῤῥας βοτρύων,
πλήρη φανῆναι, Χριστὸς ἠνίκα κρίνων
Θεὸς θεοῖς δίδωσι τὰ πρὸς ἀξίαν,
χῶραν ἑκάστῳ φωτὸς ὡς ὄψις φέρει.
Ἐλπὶς μία μοι τὰς βραχείας ἡμέρας
παλινδρομῆσαι τῇ ποδηγίᾳ, Μάκαρ.

(ΟΒ ́, Εἰς τὴν ἔξοδον)»

Ἢ πάλι:

Γιὰ ἕνα μόνο θρηνῶ καὶ φοβοῦμαι, τὸ βῆμα τοῦ Θεοῦ,
καὶ τοὺς πύρινους ποταμοὺς καὶ τὰ σκοτεινὰ βάραθρα.
Χριστὲ βασιλιᾶ, σὺ εἶσαι πατρίδα μου, δύναμη, εὐτυχία, ὅλα.
Σ’ ἐσένα θὰ βρῶ ἀναψυχὴ γλιτώνοντας ἀπὸ ζωὴ καὶ βάσανα.

(μτφρ. Ἱγνάτιος Σακαλῆς)

Ἂς τὸν ἀκούσουμε ἄλλη μιὰ φορά, σὲ ἕνα ὄμορφο αὐτοβιογραφικὸ ποίημα, νὰ συνάπτει ὅλα τὰ παραπάνω ἀναφερθέντα θέματα ― τῆς πρόσκαιρης κι ἀσταθοῦς ἀνθρώπινης ζωῆς, τῆς ἁμαρτίας, τῆς κρίσης καὶ τῆς —χαμηλότονης— προσδοκίας τῆς σωτηρίας. Ξεκινᾶ μὲ τὴν παράθεση δυὸ ἔκδηλα ποιητικῶν ταξιδιωτικῶν εἰκόνων ποὺ παρομοιάζουν τὸ γοργοκύλισμα τοῦ χρόνου μὲ πουλιὰ στὸν ἀέρα ἢ μὲ καράβια στὸ πέλαγος:

Ὁ ἕνας τὸν ἄλλο ἐγὼ κι ὁ χρόνος σὰν πουλιὰ
ἢ καράβια στὸ πέλαγος προσπερνοῦμε
χωρὶς νά ’χομε καμιὰ σταθερότητα· ἡ ἁμαρτία μου, δὲ θὰ περάσει,
ἀλλὰ μένει· αὐτὸ εἶναι τῆς ζωῆς τὸ πιὸ βαρὺ
καὶ δὲν ἔχω ὅ,τι εὔχομαι, νὰ ζήσω ἀκόμα ἢ νὰ πεθάνω.
Φοβοῦμαι καὶ γιὰ τὰ δύο. Σκέψου μαζί μου ἔτσι:
Γεμάτη μόχθους ἡ ζωή μου ἀπὸ τὶς ἁμαρτίες. ‘ Ενῶ ἂν πεθάνω
ἀλίμονο, δὲν βρίσκουν γιατρειὰ τὰ προηγούμενα ἁμαρτήματά μου.
῍Αν ἡ ζωὴ σοῦ δίνει τέτοιες ἀποδείξεις, ποὺ εἶναι τόσο τὸ βάρος της,
οὔτε κι ὁ θάνατος δίνει τέλος στὰ βάσανα.
Κρημνὸς κι ἀπὸ τὴ μία κι ἀπὸ τὴν ἄλλη. Τί νὰ κάνομε; Τοῦτο
εἶναι τὸ ἄριστο· σ’ ἐσένα μόνο ν’ ἀποβλέπομε καὶ τὴν εὐσπλαχνία σου.

(μτφρ. Ἱγνάτιος Σακαλῆς)

Ἀλλήλους μὲν ἐγώ τε καὶ ὁ χρόνος, ὡς πετεηνὰ
ἢ νέες ἐν πελάγει ἀντιπαρερχόμεθα,
ἐσταὸς οὐδὲν ἔχοντες· ὃ δ’ ἤμπλακον, οὐ παραθρέξει,
ἀλλὰ μένει· ζωῆς τοῦτο μογηρότατον.
Οὐδ’ ὅ τι εὔξομ’ ἔχω, ζῆσαι πλέον, ἠὲ λυθῆναι·
Τάρβος ἐπ’ ἀμφοτέροις· ὧδε δὲ φράζεό μοι.
Ζωή μοι πολύμοχθος ἁμαρτάσιν. Εἰ δὲ θάνοιμι,
αἲ αἴ, τῶν προτέρων οὐδὲν ἄκος παθέων.
Εἰ ζωὴ τόδε σοι τεκμαίρεται, ἧς τόσον ἄχθος,
οὐδὲ τὸ λυθῆναι λύσιν ἔχει καμάτων,
κρημνὸς δ’ ἀμφοτέρωθε. Τί ῥέξομεν; ἦ τόδ’ ἄριστον,
λεύσσειν πρὸς σὲ μόνον, σήν τ’ ἀγανοφροσύνην.

(ΙΒ ́, Περὶ τοῦ ἐπικήρου τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως)

Ἒτσι, συχνὰ-πυκνὰ ἡ ἐσωστρεφὴς καὶ λυρική του φύση ἀναζητᾶ τὴν ἀναχώρηση ἀπὸ τὴν παρουσία τῶν ἀνθρώπων, ἐπιδιώκωντας τὴ γαλήνη μιᾶς ζωῆς μὲς στὸ φῶς τοῦ Χριστοῦ:

Νἄμουν ἀγριοπερίστερο, μὲ τὰ πλατειὰ φτερά του
ἢ χελιδόνι γρήγορο, νὰ φύγω ἀπ’ τοὺς ἀνθρώπους
νὰ πάω στὴν ἔρημο, μαζὶ μὲ τ’ ἄγρια ζῶα, ποὺ εἶναι
κι’ ἀπ’ τοὺς ἀνθρώπους πιὸ πιστά —νὰ ζῶ χωρὶς φροντίδα,
καὶ θλίψεις καὶ κατατρεγμούς, τ’ ἀστάχυα νὰ μὲ τρέφουν,
στὸ Θεό μου νἆμαι πιὸ κοντὰ— καὶ μιὰ ζωὴ γαλήνια
νὰ μοῦ φωτίζῃ ὁ οὐρανός, μὲ τὸ αἰώνιο φῶς του.

(μτφρ. Μιχ. Στασινόπουλος)

῎Ηθελον ἠὲ πέλεια τανύπτερος, ἠὲ χελιδὼν
ἔμμεναι, ὣς κε φύγοιμι βροτῶν βίον, ἤ τιν’ ἔρημον
ναιετάειν θήρεσσιν ὁμέστιος (οἱ γὰρ ἔασι
πιστότεροι μερόπων), καὶ ἠμάτιον βίον ἔλκειν,
νηπενθῆ, νήποινον, ἀκηδέα· ἓν τόδ’ ἄθηρον
μοῦνον ἔχειν, θεότητος ἴδριν νόον, οὐρανοφοίτην,
ὣς κε γαληνιόωντι βίῳ φάος αἰὲν ἀγείρων.

(ΛΒ ́, Περὶ τῆς τοῦ βίου ματαιότητος καὶ ἀπιστίας, καὶ κοινοῦ πάντων τέλους)

Ἡ βαθιὰ ἀγωνία ποὺ διατρέχει καὶ τὰ ἄλλα ἔργα τοῦ Γρηγορίου, κι ὄχι μόνον τὰ ποιητικά, εἶναι αὐτὴ «ποὺ κάνει νὰ ἀναδίνονται νέοι τόνοι ὑποκειμενικοῦ λυρισμοῦ». (Τατάκης) Φέρνει ταυτόχρονα κάπου-κάπου στὴν ἐπιφάνεια τὴν ἐπίμονη ἀναζήτηση γιὰ τὴν ταυτότητα τοῦ ποιητῆ / ἐπισκόπου / ἀσκητῆ· τὸ ἐρώτημα «ποιός εἶμαι, ἀπὸ ποῦ ἔρχομαι καὶ ποῦ πηγαίνω» ἔρχεται καὶ ἐπανέρχεται διαρκῶς καὶ βασανιστικά. Ἐνδεικτικά:

Ποιός ἤμουνα καὶ ποιός εἶμαι; Καὶ τί σὲ λίγο θὰ εἶμαι;
Καὶ ποῦ τὸ μέγα, ‘Αθάνατε, πλάσμα θὰ σταματήσεις;
Ποιός κι ἀπὸ ποῦ ἦρθα στὴ ζωή; Κι ἡ γῆ σὰν μὲ σκεπάσει
κι ἀναστηθῶ, ποιός θὲ νὰ βγῶ ἀπὸ τὴ σκόνη πάλι;
Ποῦ θὰ μὲ πάει ὁ μέγας Θεός; Θὰ μὲ γλιτώσει τάχα,
ἀφοῦ μ’ ἀνάστησε ἀπὸ δῶ, σὲ γαληνὸ λιμάνι;

(μτφρ. Ἱγνάτιος Σακαλῆς)

Κι ἐγώ, μέσα στὸ περιδίνισμα τοῦ νοῦ ποὺ ὅλο γυρίζει,
μιὰ τέτοια ἀμάχη λόγων ποὺ ἀντιπαλεύουν ἔχω:
ποιός ἤμουνα, ποιός εἶμαι, τί θὰ γίνω; Ξεκάθαρα δὲν ξέρω.
Κι οὔτε κανείς, μὲ πιότερη σοφία ἀπὸ μένα.
Ἀλλὰ ἀπὸ μιὰ νεφέλη τυλιγμένος δῶθε κεῖθε,
περιπλανιέμαι, τίποτα μὴν κατέχοντας,
οὔτε κὰν στ’ ὄνειρο, ἀπ’ ὅλα ὅσα ποθῶ.
[…]
Εἶμαι. Τί εἶν’ τοῦτο πές μου; Αὐτὸ ἤδη μὲ προσπέρασε·
ἄλλο πράμα γίνομαι τώρα, κι ἄλλο θὰ γένω, ἂν γενῶ.
Τίποτα ἀκλόνητο· ὁ ἴδιος ἐγὼ τοῦ ταραγμένου ποταμοῦ
εἶμαι ρεῦμα ποὺ πάντα ξεχειλάει, καὶ τίποτα δὲν ἔχει σταθερό.