*

του ΣΩΤΗΡΗ ΓΟΥΝΕΛΑ

~.~

Τι συμβαίνει στον κόσμο; Παραφορά ή παράνοια;

Πως ν’ αρχίσει κανείς ένα τέτοιο γραπτό; Πως να διατυπώσει απορίες, ερωτήματα και απαντήσεις;

Μια σκοτεινιά απλώνεται στον κόσμο. Δεν θέλουν να τη βλέπουν. Ζουν οι περισσότεροι στη φαντασία τους. Πιο πολύ απ’ όλους, οι Έλληνες. Οι άλλοι είναι πολύ πιο ρεαλιστές. Προσγειωμένοι, σχεδόν κολλημένοι στα επίγεια, επαγγελματιστές, χρηματοκεντρικοί, ζουν εν μέσω και διαμέσου της Αγοράς. Μα έτσι δεν γίνονται εκτός των άλλων αγοραίοι;

Λόγια, πράξεις, επιθυμίες, σκέψεις, ορμές, πάθη, φλυαρίες, κατάθλιψη, μοναξιά, περιδινούνται αενάως, κυκλοφορούν συχνά σε ρυθμούς ματαιότητας, περιφέρονται σχεδόν ασκόπως. Κάτι βασανίζει τους ανθρώπους και προσπαθούν άλλοτε να το απωθήσουν, άλλοτε να κρεμαστούν πάνω του και άλλοτε να το κάνουν καλλιτεχνία. Άλλες φορές πάλι πασχίζουν να αναπτύξουν θεωρητικά σχήματα, να κάνουν ερμηνείες των φαινομένων ή των γεγονότων και αφοσιώνονται σε απέραντες αναλύσεις; Που τις πιο πολλές φορές ενδιαφέρουν μονάχα τους επινοητές τους.

Κατά βάθος οι άνθρωποι έχουν μεγάλη ανάγκη να μιλήσουν. Νομίζουν ότι αυτό είναι εύκολο. Δεν τους απασχολεί ότι η ομιλία είναι κάτι σπουδαίο, είναι το ιδιαίτερο χάρισμα του ανθρώπου, είναι κάτι σαν ταυτότητα. Αυτή η ταυτότητα είναι πιο σημαντική από την αστυνομική ταυτότητα!

Ομιλία δεν είναι εκφορά λέξεων και φράσεων που κάπως φτάνουν στη γλώσσα μας καλεσμένες ή ακάλεστες. Η ομιλία μας είναι συνυφασμένη με τη φωνή μας, αλλά η φωνή μας με τη σειρά της αγγίζει την υψηλή διάσταση του Λόγου. Τον άνθρωπο τον κατοικεί ο Λόγος. Δεν υπάρχει άνθρωπος κενός Λόγου παρεκτός να είναι πάσχων. Μα από τη στιγμή που θα πω ότι τον κατοικεί ο Λόγος, αμέσως βγήκα από τα κλειστά γήινα περιγράμματα και ανοίχτηκα σε άλλες διαστάσεις. Παλιότερα τις έλεγαν ουράνιες ή μεταφυσικές. Τώρα οι περισσότεροι δεν έχουν ιδέα τι είναι αυτά. Χρησιμοποιούν τη λέξη αγνωστικιστής και ξεμπερδεύουν.

Δεν αρκεί αυτό, είναι πολύ πρόχειρη λύση. Το ίδιο πρόχειρο είναι να περνάς τη ζωή σου ομολογώντας ξανά και ξανά ότι δεν έχεις απαντήσεις, ότι δεν έχεις καταλήξει τι και πώς, ότι δεν έχεις βρει «η ζωή να έχει νόημα», (μπορεί να είσαι ανίκανος να το βρεις, αποκλείεται;), ότι δεν μπορείς να αναμετρηθείς με το γεγονός του θανάτου κ.ά.

Υπάρχουν ζητήματα. Οι πιο πολλοί περνούν τη ζωή τους μέσα σε κλειστό κύκλο καθημερινότητας. Αυτό που βασιλεύει εκεί είναι το επάγγελμα. Γιατί τόση προσήλωση; Πούθε προήλθε αυτό; Αν πρόκειται για λειτούργημα, όπως λένε, το ζήτημα αλλάζει. Γιατρός λόγου χάρη είναι κάτι ξεχωριστό. Όταν ο συγκεκριμένος άνθρωπος είναι όντως θεραπευτής, νοιάζεται για τον πάσχοντα, ενεργεί με πλήρη συνείδηση (άσε το ασυνείδητο στην πάντα). Και εδώ αμέσως χρειάζεται να προστεθεί: ο γιατρός, πριν από την επιστήμη του, έχει επίγνωση τι σημαίνει άνθρωπος; Δεν είναι αυτή η βάση για οτιδήποτε ουσιαστικό συμβαίνει στον κόσμο;

Πώς θα προχωρήσω στη συνάντηση με τον άλλο άνθρωπο, που επιπλέον είναι πάσχων, χωρίς αυτή την επίγνωση; Η επίγνωση αυτή, κανονικά, έχει καρδιακή βάση, όχι διανοητική. Δεν είναι ο εγκέφαλος μου που θα μου πει τι σημαίνει άνθρωπος. Είναι το βαθύτερο υπαρξιακό πλέγμα που με ωθεί να το συλλάβω. Από μέσα μου κινούμαι να συναντηθώ και να νιώσω τον άλλο. Αλλιώς στον αιώνα τον άπαντα θα μείνει άγνωστος σε μένα και επίσης ο εαυτός μου θα μείνει κι αυτός άγνωστος.

Το τι έγινε με το επάγγελμα (προπαντός στη Δύση μέσω του Προτεσταντισμού) μας το λέει ο Σπύρος Κυριαζόπουλος:

«Το επάγγελμα κερδίζει θρησκευτικήν περιωπήν, γίνεται η κεντρική έκφρασις της πίστεως, αποκτά δια τούτο ιερόν χαρακτήρα […] Ο Λούθηρος λαμβάνει απροκαλύπτως εχθρικήν στάσιν εναντίον του μοναχικού βίου και εξισώνει τα επαγγέλματα. Το αποτέλεσμα είναι η επαγγελματική ζωή να υψώνεται σε “νόημα ζωής”».

Αυτό το «νόημα ζωής» συνδυάστηκε με την οικονομία – το χρήμα. Το διατυπώνει έτσι ο Κυριαζόπουλος:

«Δια της εισαγωγής των Ινδικών αριθμητικών συμβόλων μέσω των Αράβων εις την Ευρώπην συνετελέσθη μία των αποφασιστικώτερων επαναστάσεων της ιστορίας του πνεύματος. Τα ινδικά σύμβολα υπήρξαν η sine qua non προυπόθεσις πρώτον της φυσικής επιστήμης, της οποίας αποτελούν μέχρι σήμερον το γλωσσικόν όργανον και δεύτερον του οικονομικού πνεύματος, το οποίον έκτοτε χαρακτηρίζει τους λαούς της Ευρώπης και διά του Καλβίνου εισέβαλεν εις την θρησκείαν, ώστε η επαγγελματική επιτυχία να παρουσιασθή ως ένδειξις της θείας χάριτος με αποτέλεσμα η θρησκευτική δύναμις να διοχετευθή εις την οικονομίαν»

(Σπύρος Κυριαζόπουλος, Η καταγωγή του τεχνικού πνεύματος, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 1965, σ.71-71).

Ένας άλλος, Ρώσος αριστοκράτης αυτός, ο Χέρτσεν, εξόριστος του τσάρου στο Παρίσι, γράφει τα παρακάτω σχετικά με το ζήτημα:

«Υπό την επίδραση των αστών όλα μεταμορφώθηκαν στην Ευρώπη. Η τιμή του ιππότη αντικαταστάθηκε από την τιμιότητα του λογιστή. Η λεπτότητα στα ήθη από την ευπρέπεια. Η ευγένεια από την επιτήδευση. Η περηφάνεια από τη διπλωματία. Τα πάρκα από τους λαχανόκηπους. Τα παλάτια από τους ξενώνες τους ανοιχτούς σε όλους, δηλαδή σε όσους είχαν λεφτά.[…] Ο άνθρωπος de facto ανήκει από εδώ και πέρα σε αυτό που κατέχει. Η ζωή υποβιβάζεται σ’ έναν αδιάκοπο αγώνα για το χρήμα.

(Alexander Herzen, Passé et Méditations (1847-1852), Age d’ Homme, Λωζάννη, 1976).

Στην ιστορία του κόσμου οι άνθρωποι προέβησαν σε μια σειρά παραχαράξεων. Ενώ τους είχε αποκαλυφθεί το μυστήριο της Ζωής, με μερικό τρόπο στους διάφορους λαούς και στις μεταφυσικές ή λατρευτικές παραδόσεις τους, τουλάχιστον μια όψη του ουρανού και μάλιστα το κεντρικό Πρόσωπο του Δημιουργού, το οποίο φρόντιζαν να μη το αναφέρουν, το έκρυβαν, όταν αυτή η αποκάλυψη κορυφώθηκε στο Πρόσωπο του Χριστού, ως σαρκωμένου Λόγου και ως θεανθρώπου, άρχισε ένας αγώνας να εξουδετερωθεί η αυτοκρατορία που είχε ενσωματώσει στη ζωή της το εκκλησιαστικό μυστήριο και εγκαθιδρύσει την χριστιανική λατρεία. Κι ενώ ο προχριστιανικός ελληνικός Λόγος συναντήθηκε με τη χριστιανική Αποκάλυψη, κι ενώ οι Πατέρες μίλησαν και έγραψαν σε ελληνική γλώσσα χιλιάδες σελίδες, και ενώ την γλώσσα αυτή την έφτασε ο μέγας Αλέξανδρος ως τις Ινδίες, που σημαίνει ότι διευκόλυνε την εξάπλωση της εκκλησιαστικής Πίστης και πραγματικότητας, από μια στιγμή και ύστερα –με τα Σχίσματα– η κοινή αυτή ενότητα, η λεγόμενη Χριστιανοσύνη, άρχισε να παρουσιάζει ρωγμές στο ενιαίο οικοδόμημά της, έτσι που σταδιακά ο κόσμος της αποχρωματίστηκε πνευματικά, αλλοιώθηκε θεολογικά, με μια λέξη διασπάστηκε.

Ο ποιητής Νοβάλις σ’ ένα σπάνιο γραπτό του, που μάλιστα εκδόθηκε πολύ αργότερα από το χρόνο της συγγραφής του περιγράφει έτσι την κατάσταση που δημιουργήθηκε:

«Παντού η αίσθηση του ιερού υπέφερε από τις πολλές και διαφορετικές διώξεις που υφίστατο η ως τότε έκφανσή του, η διαμόρφωσή του μέσα στο χρόνο. Το αποτέλεσμα του μοντέρνου τρόπου του σκέπτεσθαι το ονόμασαν φιλοσοφία και ως τέτοιο θεωρούσαν ο, τιδήποτε εναντιωνόταν στο παλιό, ιδίως κάθε επίθεση στη θρησκεία. Αυτό που αρχικά ήταν προσωπικό μίσος κατά της καθολικής πίστης μεταβλήθηκε αργά και σταθερά σε μίσος κατά της Βίβλου, κατά της χριστιανικής πίστης και τελικά κατά αυτής της ίδιας της θρησκείας. Κι ακόμη παραπέρα: το αντιθρησκευτικό μίσος επεκτάθηκε κατά τρόπο πολύ φυσικό και λογικά συνεπή σε όλα τα αντικείμενα του ενθουσιασμού, απαξίωνε ως πράγματα αιρετικά [σημ. του μεταφραστή: «ο Νοβάλις εννοεί ότι είχε διαμορφωθεί ένα είδος ορθοδοξίας του ορθολογισμού και των ιδεών του Διαφωτισμού η οποία απαξίωνε και απέρριπτε όσα αναφέρονται εδώ ως αντικείμενα του ενθουσιασμού»] τη φαντασία και το συναίσθημα, την ηθική ευθύτητα και την αγάπη για την τέχνη, το μέλλον και το παρελθόν, μετά βίας άφηνε τον άνθρωπο πρώτο στη σειρά των φυσικών όντων και μετέτρεψε την άπειρη δημιουργική μουσική του σύμπαντος σε μονότονο κροτάλισμα ενός τερατώδους νερόμυλου που τον κινεί το ρεύμα της τύχης και επιπλέει επάνω σ’ αυτό, ένας σκέτος μύλος χωρίς αρχιμάστορα και χωρίς μυλωνά, ουσιαστικά ένα γνήσιο perpetuum mobile, ένας μύλος που αλέθει τον ίδιο του τον εαυτό»

(Νοvalis, Η Χριστιανοσύνη ή άλλως Ευρώπη, μτφρ. Ν. Σκουτερόπουλος, Εκκρεμές, 2004, σ. 61.)

Αυτή η διάσταση που υπογράμμισε ο Νοβάλις αγνοείται συστηματικά και οι περισσότεροι έχουν μείνει σ’ ένα θαυμασμό για τους Ευρωπαίους κυρίως φιλοσόφους και δη τους Γερμανούς, η φιλοσοφία των οποίων εισέδυσε παντού, ακόμη και στην ορθόδοξη Ρωσία άλλων εποχών, όταν πρωτοστατούσε ο Σολοβιώφ και έγραφε ο Ντοστογιέφσκι τα φοβερά βιβλία του. Ωστόσο, υπήρξαν νόες-χαρισματικές υπάρξεις, όπως ο Κυριαζόπουλος που ανέφερα, αλλά και ο Κ. Παπαϊωάννου και βεβαίως ο Ζήσιμος Λορεντζάτος (ποιος τον διαβάζει;), για να μην αναφέρω τον ποιητή και φιλόσοφο Γιώργο Σαραντάρη (που τα τελευταία μόλις χρόνια τον τίμησαν οι Έλληνες με βιβλία και αφιερώματα περιοδικών), οι οποίοι προσπάθησαν να προωθήσουν ένα «ελληνικό πνεύμα», αν το πω έτσι, ένα πνεύμα που να μην έχει αλλοιωθεί από γερμανισμούς και άλλες δυτικογενείς επιδράσεις. Μέριμνά τους ήταν να αντιμετωπιστεί ο δυτικός πολιτισμός μέσα από τις ελληνικές και χριστιανικές παραδόσεις, καθώς έβλεπαν ότι η εξέλιξη του κόσμου ειδικά μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους σφραγίζει αρνητικά την Δύση και ο ψυχρός πόλεμος ΗΠΑ-Σοβιετικών διχάζει τον πλανήτη.

Στο μεταξύ έχει συμβεί το φριχτό εκείνο γεγονός της ατομικής βόμβας, ο εξολοθρεμός χιλιάδων ανθρώπων στην Ασία που άνοιξε το δρόμο στους πυρηνικούς εξοπλισμούς και στην ψευδαίσθηση ότι όσο ισχυροποιούνται οι «μεγάλοι», τόσο ο κόσμος θα συνεχίζει την ακάθεκτη πρόοδο και εξέλιξή του.

Σήμερα όμως βρισκόμαστε εν μέσω του βορβόρου που απλώνεται τελευταία σε πλανητική κλίμακα από τον άνθρωπο που δολοφονήθηκε ή αυτοκτόνησε στη φυλακή, ένας βόρβορος που προσβάλει την «ανωτέρα τάξη» σε Ανατολή και Δύση (αλλά προπαντός Δύση) και ήρθε στο φως μέσα από έναν ασύλληπτο αριθμό σελίδων αρχειοθετημένων και αντίστοιχων φωτογραφιών. Αν προσέξει κανείς, συνδυάζεται εδώ η σεξουαλική ελευθεριότητα που φτάνει σε διαστροφή και κανιβαλισμό και, από την άλλη ο χρηματοκεντρισμός – οι οικονομικές συναλλαγές σε πολύ υψηλό επίπεδο και μια μορφή «εμπορίου λευκής και άλλης σαρκός» θα μπορούσα να πω. Όλα αυτά εν μέσω ηλεκτρονικής ή άλλης επικοινωνίας (είναι η ιστορική περίοδος όπου αποθεώνεται η επικοινωνία από μακριά και όχι η «κοινωνία» με τον άλλον) μεταξύ «υψηλών προσώπων» όπως έλεγαν παλιά και ρύθμισης χρηματιστηριακών συνεννοήσεων και ανταλλαγών.

Όμως, θέλω να ρωτήσω: μήπως υπήρξε κάποιος που είχε προειδοποιήσει για όλα αυτά; Πριν μερικά χρόνια προβλήθηκε η ταινία του Στάνλεϋ Κιούμπρικ Μάτια ερμητικά κλειστά. Στα «Ενθέματα» της Κυριακάτικης Αυγής ο Κ. Δοξιάδης είχε στείλει κείμενο (31^ης Οκτωβρίου 1999) με τίτλο «Ταξικός πουριτανισμός». Είχα τότε στείλει επιστολή την οποία, ας μου επιτραπεί να αναδημοσιεύσω εδώ:

Επειδή βρίσκω πως η ανάγνωση του συνεργάτη σας αδικεί σκηνοθέτη και έργο, ζητώ την άδεια να αντικρούσω τις απόψεις του.

Α) Πρώτα-πρώτα ένα έργο ποιότητας –όπως είναι αυτό ενός σκηνοθέτη με πείρα και προσφορά, που μάλιστα με αυτό κλείνει τον δημιουργικό του κύκλο– δεν μπορεί να «διαβαστεί» κατά γράμμα, όπως επιχειρεί ο Κ.Δ. Νομίζω πως απαιτείται μια ευρύτερη θεώρηση των πραγμάτων.

Β) Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί το έργο αυτό ερμηνεύεται με βάση την σεξουαλική ή μη τολμηρότητά του, όπως φαίνεται από το δεύτερο μέρος του σημειώματος. Η φράση του συγγραφέα του «…μπορεί ένα πολιτιστικό προϊόν να χαρακτηρίζεται από έντονη σεξουαλική τολμηρότητα και ταυτόχρονα να αποσκοπεί στο να προωθήσει τα πιο ακραία πουριτανικά μηνύματα» βρίσκω να βασίζεται σε προκαταλήψεις. Είναι σαν ο συγκεκριμένος θεατής-κριτικός να είδε το φιλμ περιμένοντας τη «σεξουαλική τολμηρότητά του» κι όταν δεν τη βρήκε, δεν μπορούσε παρά να μιλήσει για πουριτανισμό.

Θα ήταν νομίζω συνεπέστερο να έβλεπε τις δύο όψεις του έργου ως προς το παραπάνω ζήτημα. Η μία –πιο κοντά στον ήρωα– συνδέεται με τη διάσταση του γάμου –του ζευγαριού– της σταθερής ένωσης των δύο προσώπων. Η άλλη –μέσα στην οποία βρίσκεται και η ηρωίδα-σύζυγος αλλά μπαινοβγαίνει– είναι η περιρρέουσα «σεξοκατάσταση», ειδικά σε χώρες όπως η Αμερική, αυτή που λίγο-πολύ αντικρίζει ο γιατρός στις νυχτερινές του περιπλανήσεις και που κορυφώνεται στην μάλλον «σατανιστική» τελετή (αφού μια γυναίκα θυσιάζεται), με τις επαναλαμβανόμενες σκηνές οργίων και ημιοργίων. Δεν πρέπει να μας διαφύγει η φράση στο στόμα του φίλου του –σημαίνουσας προσωπικότητας– ότι σ’ εκείνη την τελετή παρευρισκόταν η «αφρόκρεμα» της αμερικανικής κοινωνίας…

Βρίσκω σχεδόν εξωφρενική τη σκέψη του Κ.Δ. ότι η σχετική παρουσίαση του πολιτικού νοήματος στην ταινία είναι πως οι «εξωγαμιαίες ερωτικές απολαύσεις είναι σε θέση να τις χαίρονται ατιμωρητί –σ’ αυτή τη ζωή τουλάχιστον!– μόνον οι πολιτικοοικονομικά πανίσχυροι». Αυτό που τον ενδιαφέρει δηλαδή είναι να παρευρεθεί όλος ο κόσμος σε «σατανιστική τελετή» με ελεύθερο σεξ για να λάβουμε δημοκρατικό, επαναστατικό μήνυμα από την ταινία και προπαντός όχι πουριτανικό και αντιδραστικό;

Υ.Γ. Ειλικρινά πιστεύω πως το έργο αξίζει καλύτερη μεταχείριση.

(Κυριακάτικη Αυγή, 14 Νοεμβρίου 1999).

Ο Κιούμπρικ μού φαίνεται πως μίλησε και ρεαλιστικά και προφητικά. Θα έφτανα να πω ότι ο Κ. Δοξιάδης σε κάποιο βαθμό δικαιώνεται, γιατί όντως εξαπλώθηκε σήμερα ο πανσεξουαλισμός δημοκρατικότατα! Παρατηρείται μια επέκταση, εν είδει ιμπεριαλισμού, της αγοραίας σεξουαλικότητας που τροφοδοτείται μέσω διαδικτύου με την περιφερόμενη απέκδυση ρούχων, επί το κομψότερον. Μάλιστα οι απεκδυόμενες βγάζουν εκατομμύρια από αυτή τη δουλειά! Θέλει ειδική μελέτη να καταλάβουμε πως συνδυάζεται η Οικονομία της Αγοράς, η Σεξουαλικότητα και η Τεχνοκρατία. Ο Επστάιν είναι κορυφαίο παράδειγμα. Ας διαβαστεί και το σχετικό απόσπασμα στο κείμενο του Κ. Κουτσουρέλη στη στήλη του στο Νέο Πλανοδίον.

Όμως, το τελευταίο απόκτημα του πλανήτη –μέσω πλανητάρχη– είναι η βία. Κάπως εκκωφαντική, αμείλικτη, κυνική, θυμίζει Ρωμαίους αυτοκράτορες. Όμως, τίθεται το ερώτημα: συμφέρει την Αμερική αυτή η στάση; Ποιόν συμφέρει ο πόλεμος που σημαίνει σειρά καταστροφών; Δεν αναρωτιέται κανένας γιατί φρόντισαν σπουδαίοι επιστήμονες, απασχολούμενοι στην στρατιωτική βιομηχανία επί σειρά ετών, να κατασκευάζουν –αν όχι να επινοούν– όπλα μαζικής καταστροφής, όπλα πανίσχυρα που μάλιστα επιτρέπουν στους ισχυρούς να είναι τρομεροί έμποροι όπλων; Μήπως ο «ειρηνοποιός» πρόεδρος με την συμπεριφορά του (Γάζα, Βενεζουέλα, Κούβα, Ιράν και δεν συμμαζεύεται) είναι ο εκφραστής της μέγιστης παρακμής του δυτικού κόσμου και ακόμη προιόν της γενικής έκπτωσης των δημοκρατικών ιδεωδών, όποτε αυτά υλοποιήθηκαν αληθινά; Που ακούστηκε το πρότυπο του επιχειρηματία, που κυριαρχεί σήμερα σχεδόν παγκοσμίως, να συμβάλλει στην προώθηση μιας ανώτερης ποιότητας ζωής;

*

*

*