*

του ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

~.~

Για τον σημερινό φιλελεύθερο (κεντροδεξιάς ή κεντροαριστερής κοπής, αδιάφορο), τα δικαιώματα είναι οντότητες μεταφυσικές. Μπορεί επί το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας να ήταν εντελώς ἀγνωστα, ή και αδιανόητα ακόμη, όμως άπαξ και «κατακτηθούν», θεωρούνται απαρασάλευτα. Υπερισχύουν και αυτής της δημοκρατίας: ακόμη και η λαϊκή βούληση δεν δικαιούται να τα ακυρώσει. Ακόμη και ο δημόσιος διάλογος γι’ αυτά θεωρείται σκανδαλώδης.

Φυσικά, η ιστορία γέμει από «κατακτήσεις» που ποδοπατήθηκαν αδιάφορα από τον νέο κυρίαρχο. Αν αύριο μεθαύριο διαμορφωθεί πλειοψηφία πρόθυμη να απαγορεύσει εκ νέου τις αμβλώσεις λ.χ. (ή την οπλοκατοχή, την ελευθεροτυπία, τη χοιροτροφία, την εργασία τις Κυριακές και τις αργίες κ.ο.κ.), καμιά επίκληση ιερού και απαρασάλευτου δικαιώματος δεν πρόκειται να την αποτρέψει. Το αντίθετο: «δικαίωμα» πλέον θα λογίζεται το αντίθετο του νυν ισχύοντος.

Σε κάθε περίπτωση, η «συζήτηση» περί αμβλώσεων όπως γίνεται σήμερα, είναι περί όνου σκιάς. Κανένας ποινικός νόμος δεν μπορεί να αποτρέψει ουσιωδώς την εφαρμογή μιας πρακτικής όσο αυτοί που την υποστηρίζουν υπερισχύουν κοινωνικά και ιδεολογικά. Άλλωστε, ούτε η απόφαση του αμερικανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου είχε κάποια σοβαρή επίπτωση στον αριθμό των αμβλώσεων στις ΗΠΑ, παρά τη μελοδραματικότητα των αντιδράσεων ένθεν κακείθεν.

Έχουμε να κάνουμε επομένως με ένα ζήτημα πρωτίστως συμβολικό, τουτέστιν πρακτικώς ανεπίλυτο. Όσοι το προτάσσουν, το κάνουν μάλιστα ακριβώς για αυτόν τον λόγο: για να αποτρέψουν την όποια συννενόηση και να μαντρώσουν τους οπαδούς τους. (Οι αντιδράσεις των κομμάτων, ιδίως του κυβερνώντος, στις δηλώσεις Καρυστιανού είναι χαρακτηριστικές).

Το ενδιαφέρον ερώτημα είναι άλλο. Πόσο πιθανόν είναι η σημερινή αντίληψή μας για το επιτρεπτό ή το ανεπίτρεπτο των αμβλώσεων να μεταβληθεί δραστικά στο ορατό μέλλον; Κάθε εικασία πάνω σ’ αυτό είναι ριψοκίνδυνη. Αν η παγκόσμια δημογραφική κατολίσθηση συνεχιστεί και τεθεί ζήτημα συλλογικής επιβίωσης, είναι αρκετά πιθανό ότι οι αμβλώσεις θα ποινικοποιηθούν εκ νέου. Αλλά και πάλι, θα είναι η καθολική κοινωνική απαίτηση και όχι το φόβητρο της κρατικής κύρωσης που θα κάνει τη διαφορά.

Οι κοινωνίες που υποφέρουν από ολιγανθρωπία, ως γνωστόν, έχουν πολύ αυστηρά οικογενειακά ήθη. Αρκεί να διαβάσει κανείς το Δευτερονόμιο των Εβραίων που περιέχει ολόκληρο κατάλογο από δρακόντειες απαγορεύσεις «αγονων» σεξουαλικών πρακτικών. Ή, αντιστρόφως, να αναλογιστεί το παράδειγμα των Λακεδαιμονίων, όπου η τεκνοποιία ήταν όχι δικαίωμα αλλά χρέος των πολιτών, τόσο βαρύνον μάλιστα ώστε καταργούσε και τον κανόνα της συζυγικής πίστης. Ο άτεκνος ηλικιωμένος ήταν υποχρεωμένος να προσφέρει παιδί στην πόλη με κάθε τρόπο, ακόμη και αν έπρεπε να «μισθώσει» γι’ αυτό τις υπηρεσίες ενός άλλου άνδρα, ικανού να γονιμοποιήσει τη νεαρή του σύζυγο!

(Περιττό να σημειώσω ότι κάτι τέτοιο σήμερα, παρά το ευεφάρμοστο του μέτρου και την υποτιθέμενη σεξουαλική μας χειραφέτηση, θα ήταν αδιανόητο. Απόδειξη η τεράστια βιομηχανία που έχει στηθεί γύρω από την τεχνητή γονιμοποίηση και τις κλινικές σπέρματος).

Παραθέτω πιο κἀτω το σπουδαίο σονέτο που έγραψε για το θέμα ο Άγγελος Σικελιανός. «Γιόμοσ’ τη εσύ με το γενναίο σου σπέρμα…» Διαβάζοντας έναν τέτοιο στίχο, συνειδητοποιεί κανείς πόσο ευμετάβλητες είναι ιστορικά οι αντιλήψεις μας περί δικαιωμάτων και καθηκόντων. Και πόσο οι σημερινές αντεγκλήσεις δεν είναι παρά ιδεολογικές παρωπίδες.

ΣΠΑΡΤΗ

Εχω καιρό που σου φυλάω καρτέρι,
ανάμεσ’ απ’ τους άλλους, με το μάτι
σ’ εδιάλεξα σα να ’σουνα το αστέρι,
μόχει η θωριά σου την καρδιά χορτάτη.
Άκου… Ας σου σφίγγω δυνατά το χέρι,
τα νιάτα έτσι δαμάζονται σαν άτι…
Για μια νυχτιά, της γυναικός μου αϊταίρι
θα γείρεις στο δικό μου το κρεβάτι!
Τράβα… Βαθύζωνη είναι και δεμένη
στην ομορφιά σαν την ψηλήν Ελένη…
Γιόμοσ’ τη εσύ με το γενναίο σου σπέρμα…
Στο δυνατόν αγκάλιασμά σου πάρ’ τη
για μια νυχτιά και σκώσε ομπρός στη Σπάρτη
μ’ άξιον υγιό, τα γερατειά μου τα έρμα!

///

Έγραφα πιο πάνω ότι η ιδέα πως υπάρχουν δικαιώματα απαρασάλευτα, τα οποία ούτε η απόφαση της δημοκρατικής πλειοψηφίας ή του όποιου άλλου κυρίαρχου δεν μπορεί να καταργήσει (!), είναι εντελώς μεταφυσική. Διαψεύδεται πανηγυρικά σε κάθε σχεδόν σελίδα της ιστορίας. Και λυπάμαι που βλέπω νομοδιδασκάλους που ιδιαιτέρως εκτιμώ, με αφορμή τη συζήτηση για τις αμβλώσεις, να την επαναλαμβάνουν ως συνταγματικό, τρόπον τινά, θέσφατο.

Δεν είναι τίποτε τέτοιο. Η ανιστορική, εξωπραγματική αυτή αντίληψη εμπεδώθηκε και στους νομικούς μας κύκλους πρωτίστως μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Η πίστη ότι ο δυτικός φιλελευθερισμός είναι η τελευταία λέξη της ιστορίας, το ποθητό πέρας κάθε κοινωνικής εξέλιξης, οδήγησε και στην ανατίμηση της φιλελεύθερης διδασκαλίας περί δικαιώματων. Αυτά τα τελευταία έπαψαν να αντιμετωπίζονται ως συμβατικές εγγυήσεις, ως συμφωνημένες δεσμεύσεις του κράτους προς τα άτομα, όπως πράγματι είναι, και έγιναν «ιδέες», καντιανού τύπου κατηγορικές επιταγές ή αρχές ενός φυσικού τάχα δικαίου.

Είχαμε δηλαδή μια ραγδαία οπισθοδρόμηση από την ρεαλιστική κοσμοαντίληψη του νομικού θετικισμού («pacta sunt servanda rebus sic stantibus»: τα συμφωνηθέντα πρέπει να τηρούνται όσο οι συνθήκες παραμένουν αμετάβλητες) στη νομική θεολογία, στην δοξασία ότι υπάρχουν «άνωθεν» κανόνες, τηρητέοι και ισχύοντες πέραν και ερήμην της πολιτικής βούλησης κυβερνώντων και κυβερνωμένων!

Δεν θα υπεισέλθω εδώ στο (μέγα) ζήτημα, τι πολιτικό καπνό φουμάρει αυτή η φιλελεύθερη θεολογία, τίνων τα συμφέροντα δηλαδή εντέλει εξυπηρετεί. Ότι πρόκειται για ιδεολογία καθαρά ολιγαρχική πάντως, πιστεύω ότι καταδεικνύεται αρκούντως από τις εξακτινώσεις της στο πεδίο των οικονομικών και εργασιακών σχέσεων. Αλλά και από το ποιόν και ποσόν της κύριας μάζας των υποστηρικτών της.

Προσωπικά φρονώ ότι ζήτημα αμβλώσεων αυτή τη στιγμή δεν τίθεται. Η στάση της πλειοψηφίας υπέρ της διατήρησης του παρόντος καθεστώτος είναι δεδομένη. Το να αξιώνουν όμως μερικοί να θέσουν υπό απαγόρευση και τη διαβούλευση πάνω στο θέμα, τον πολιτικό και νομικό στοχασμό δηλαδή, το θεωρώ απόπειρα φίμωσης του αντίπαλου λόγου, πράξη αντιδημοκρατική.

Αυτή πάλι η απόπειρα προκύπτει από μια βαθιά ένοχη συνείδηση. Ακόμη και οι θιασώτες του σημερινού νομικού καθεστώτος, αν και δεν το παραδέχονται γνωρίζουν ότι το επιχείρημα πως το έμβρυο είναι «κτήμα», κομμάτι του σώματος της εγκυμονούσας, και ως εκ τούτου έχει το «δικαίωμα» να το κάνει ό,τι θέλει, δεν είναι ούτε βιολογικά ούτε ηθικά πειστικό. Η άμβλωση στην καλύτερη περίπτωση είναι προϊόν ενός τραγικού διλήμματος: της επιλογής μεταξύ των συμφερόντων της κυοφορούσης, από τη μια, και των συμφερόντων του κυοφορούμενου, από την άλλη. Και όπως σε όλα τα τραγικά διλήμματα, καμιά απόφαση δεν είναι «ηθικά ορθή». Ακόμη και αν είναι αναγκαία, δεν θα είναι «δίκαιη». Οι ίδιες οι γυναίκες εξαναγκάστηκαν από τα πράγματα σε άμβλωση, ακόμη και όταν δεν το ομολογούν, νομίζω ότι στη μεγάλη πλειονότητά τους το συναισθάνονται.

Υπ’ αυτή την έννοια, πολύ ορθά οι κείμενοι νόμοι στις περισσότερες χώρες της Δύσης, ποινικοποιούν μεν την άμβλωση, αίρουν δε τον άδικο χαρακτήρα της πράξης αφήνοντάς την ατιμώρητη αν τελεστεί κατά τις πρώτες εβδομάδες της κύησης (και σε ορισμένες άλλες περιπτώσεις). Τι μας λένε αυτοί οι νόμοι με άλλα λόγια: κάθε άμβλωση είναι πράξη άδικη. Κάθε άμβωση συνιστά έγκλημα. Ως εξόχως βίαιη πράξη, αφαιρεί από ένα ον ό,τι σημαντικότερο διαθέτει. Όμως, υπό ορισμένες κοινά συμφωνημένες προϋποθέσεις (άρα χάριν του κατά σύμβαση θεωρούμενου ως υπέρτερου κοινωνικού συμφέροντος), κάποιες αμβλώσεις συγχωρούνται.

Τώρα, αυτές τις προϋποθέσεις όχι μόνο επιτρέπεται να τις συζητούμε κατά καιρούς, αλλά επιβάλλεται κιόλας. Κάθε τι άλλο είναι ζηλωτισμός.

///

*

*

*