*

της ΛΙΛΑΣ ΤΡΟΥΛΙΝΟΥ

Ο Σταύρος Ψυλλάκης με τα ντοκυμαντέρ του σμιλεύει πορτρέτα ανθρώπων που αφηγούνται ιστορίες θάρρους, γενναιότητας, αυτογνωσίας. Με κύριο χαρακτηριστικό τους την σπαραχτική και φεγγοβόλα σωματικότητά τους, συνθέτουν μια συνταρακτική γλυπτοθήκη – 2000, “Ο άνθρωπος που ενόχλησε το σύμπαν” με το οδυνηρό παραλήρημα της τρέλας, 2009, “Άλλος δρόμος δεν υπήρχε” πέρα από εκείνον της αξιοπρέπειας που ακολούθησαν επικηρυγμένοι αντάρτες στα Χανιά με το τέλος του Εμφυλίου, 2014, “Μικρές ιστορίες Ρομά” ταπεινές ζωές και πολύχρωμα όνειρα, 2015, η “Ολυμπία” με την εγκυμοσύνη της να συμβαδίζει και να αντιπαλεύει με τον καρκίνο της, 2019, “Για χωρίς λόγους – συναντήσεις με τον Γιώργο Μανιάτη” τον εμπρηστικό του λόγο και τον εκκεντρικό του βίο, 2021, “Οφειλή”, απόδοση τιμής στη φιλία και στον Αλέκο Ζούκα, ξεφαντώματα στην Πυρσόγιαννη και εκμυστηρεύσεις του ρεπόρτερ για την εμπειρία του με τον καρκίνο, 2022, “Αποχαιρετισμός – Η Μνήμη του Τόπου”, ταξίδι μνήμης του πρώην αντάρτη του Δημοκρατικού Στρατού Γιάννη Λιονάκη στα θαλάσσια απόκρημνα σπήλαια του Αποκόρωνα όπου έζησε κρυμμένος επί 14 χρόνια με άλλους συντρόφους μετά το τέλος του Εμφυλίου, –για να αναφερθώ στις ταινίες του που είδα και μου έκαναν ισχυρή εντύπωση.

Διατρέχοντας το νήμα της συνολικής παραγωγής του μέχρι σήμερα, μπορούμε να ισχυριστούμε με βεβαιότητα πως η κινηματογραφική του γραφή είναι προσανατολισμένη στην αποτύπωση της πνευματικότητας του ανθρώπου, στην ανάδειξη της βαθύτερης ουσίας του που είναι η ευγένεια και η ανθρωπιά. Και νομίζω πως αυτό το πετυχαίνει περισσότερο στην τελευταία ταινία του “Σμιλεμένες ψυχές” (2025) που διαγωνίστηκε και κέρδισε πολύ σημαντικές διακρίσεις στο 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.

Το έργο εστιάζεται στην προσωπικότητα του φιλέλληνα οδοντιάτρου Ζυλιέν Γκριβέλ, που, ορμώμενος από την Ελβετία, με δική του απόφαση γίνεται για πολλά χρόνια (1972-1998) ο οδοντίατρος των λεπρών στο νοσοκομείο λοιμωδών νόσων Αγία Βαρβάρα, στο Αιγάλεω, όπου είχαν μεταφερθεί οι χανσενικοί από την Σπιναλόγκα και άλλα μέρη, μετά το 1957. Το θέμα της ταινίας δεν είναι η λέπρα καθεαυτή, αλλά η καταβύθιση του ανθρωπιστή γιατρού στα έγκατα της ζωής μέσα από την πυκνή και άφοβη συναναστροφή του με την λέπρα, στη μεθόριο εκείνη όπου η τρομερή ασθένεια της ζωής συνορεύει με τον θάνατο.

Ο καμβάς υφαίνεται γύρω από ένα δίπολο, με την εναλλαγή δύο μορφών: του γιατρού, που αποπνέει απόκοσμη ομορφιά, τρυφερή αφοσίωση, εξαϋλωμένη ευγένεια, και ενός αγωνιστή λεπρού, του Μανώλη Φουντουλάκη, που υπήρξε ασθενής του γιατρού και συνοδοιπόρος του για 26 χρόνια στην ατραπό της αντιμετώπισης της αρρώστιας, ο οποίος, όπως και πολλοί λεπροί, αντί να εγκαταλειφθεί στον εναγκαλισμό της απελπισίας και της μοιρολατρίας, αφυπνίστηκε διεκδικώντας μια αξιοπρέπεια στη ζωή του.

Μέσα από τη συνεχή σκηνική εναλλαγή του ονειροπόλου, ευαίσθητου, συγκινημένου προσώπου της προσφοράς και της αφοσίωσης με το παραμορφωμένο, τρομακτικό, βασανισμένο πρόσωπο της λέπρας, ο σκηνοθέτης κατορθώνει να αναδείξει και την ισχυρή επίδραση του ενός πάνω στον άλλο, την αλληλοδιείσδυση, την μετάγγιση ουσίας, που συνιστά και την επιτομή της βαθιάς φιλίας μεταξύ τους.

Ταυτόχρονα πετυχαίνει να μας δείξει τους κρυφούς και λεπτεπίλεπτους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους γίνεται αυτό επιτευκτό: ο γιατρός ερευνά με το διαπεραστικό του βλέμμα το αισθητό (την αρρώστια) που φέρει τα απαραγνώριστα σημάδια του αποκρουστικού. Η μάσκα της παραμόρφωσης δεν διαφέρει από το φρικτό θέαμα της Μέδουσας που δεν μπορείς να την αντικρίσεις κατάματα, παρά να αποστρέψεις το βλέμμα σου με τρόμο. Ο γιατρός ωστόσο την κοιτάζει με θάρρος και καταλαβαίνει πως είναι υφασμένη από το υλικό της απελπισίας που, όταν γίνεται ακραία, όπως στην περίπτωση αυτής της ασθένειας, προσφέρεται μεν στη συνείδηση του ασθενούς αλλά μπορεί και να τον οδηγήσει στον θάνατο ή στην αυτοχειρία.

Ο γιατρός μας τότε ανασηκώνει την άκρη του πέπλου του αισθητού και βλέπει από κάτω το πνεύμα. Βλέπει την ψυχή κυριευμένη από την απελπισία και τόσο κλονισμένη που φτάνει να εξεγείρεται εναντίον της και να λαχταράει τελικά να την υπερβεί. Βλέπει τις σμιλεμένες από τον πόνο και την απελπισία ψυχές να δίνουν έναν αγώνα για την ανάκτηση της πίστης στη ζωή, στο νόημα της ζωής και αυτό μεταμορφώνει και τη δική του ψυχή, καθώς συνειδητοποιεί έμπρακτα πως το μόνο νόημα είναι να συμπάσχεις με τον άλλο, και πως αυτή η αβυθομέτρητη θλίψη της αγάπης μπορεί να γίνει δύναμη και χαρά. Και όπως λέει ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ “ο άνθρωπος εκπληρώνει το έργο της αγάπης και θυσιάζεται –με πλήρη αγαλλίαση–   όχι χωρίς δάκρυα” (Ασθένεια προς θάνατον).

Ευγνώμονες στον βαθιά πνευματικό και ατρόμητο άνθρωπο, τον σκηνοθέτη Σταύρο Ψυλλάκη, που τολμά και σηκώνει για μας, πριν από εμάς, το πέπλο του αποτρόπαιου για να φέρει στο φως το πρόσωπο της ανθρωπιάς και της αγάπης.

*

*

*