Ο διάβολος στη Μόσχα

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΠΙΝΑΚΟΥΛΑ

Μια ζεστή ανοιξιάτικη βραδιά, κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1930, εμφανίστηκε ξαφνικά στη Μόσχα ο ίδιος ο διάβολος αυτοπροσώπως. Δε συστήθηκε βέβαια ως διάβολος· το επισκεπτήριό του έγραφε «καθηγητής Βόλαντ», και παρουσιάστηκε ως ειδικός στη μαύρη μαγεία. Μαζί του κατέφτασε και η εκλεκτή συνοδεία του, μια παρδαλή ομάδα που περιλάμβανε τον Μπεγκεμότ, έναν μεγάλο μαύρο γάτο που μπορούσε να στέκεται στα δυο πόδια, να μιλάει με ανθρώπινη φωνή και ενίοτε να μεταμορφώνεται σε άνθρωπο· τον αχώριστο φίλο του Κορόβιεφ ή Φαγκότ, έναν ψηλό, καλοντυμένο και ιδιαίτερα εύγλωττο ταχυδακτυλουργό που φορούσε μισοσπασμένο πενσνέ· τον τρομερό και φοβερό Αζαζέλο, μια πραγματικά δαιμονική φιγούρα, έναν γεροδεμένο κοκκινομάλλη που τα μάτια του ήταν διαφορετικά το ένα από τ’ άλλο και ο οποίος ήταν άσος στο σημάδι με όπλο· και, τέλος, την όμορφη δαιμόνισσα Γκέλλα. Ο διάβολος-Βόλαντ και η συνοδεία του αναστάτωσαν για κάμποσες μέρες την καθημερινότητα των Μοσχοβιτών. Ιδιαίτερα η παράσταση που έδωσαν ενώπιον χιλιάδων θεατών στο Βαριετέ προκάλεσε τεράστια αναταραχή. Αλλά και οι ξεκαρδιστικές φάρσες του ζεύγους Μπεγκεμότ και Κορόβιεφ εις βάρος ανυποψίαστων πολιτών δημιούργησαν επίσης πανδαιμόνιο. Ακόμη πιο βαθιά άλλαξε η ζωή κάποιων συγκεκριμένων προσώπων, και ειδικά του μετρ και της Μαργαρίτας. Ο ανώνυμος μετρ, ένας σπουδαίος αλλά παραγνωρισμένος συγγραφέας, είχε γράψει ένα σπουδαίο έργο, για το οποίο όμως δεν μπορούσε να βρει εκδότη: μια λογοτεχνική εξιστόρηση της ανάκρισης του Χριστού απ’ τον Πιλάτο. Αυτό το έργο προκάλεσε την καταστροφή του. Η Μαργαρίτα, ερωτευμένη μαζί του μέχρι θανάτου, θα κάνει τα πάντα για να τον σώσει· δε θα διστάσει ακόμα και να πουλήσει την ψυχή της στο διάβολο.

Αυτή είναι με λίγα λόγια η υπόθεση του Μετρ και η Μαργαρίτα, του opus magnum του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ. Το αριστούργημα του Μπουλγκάκοφ γράφτηκε τη δεκαετία του 1930. Ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας ξεκίνησε να το γράφει ήδη από το 1928 και το δούλευε διαρκώς μέχρι το θάνατό του το 1940. Θα χρειαστεί όμως να περάσουν είκοσι έξι χρόνια προτού μια πρώτη, λογοκριμένη έκδοση του βιβλίου δει το φως της δημοσιότητας το 1966. Η πρώτη πλήρης έκδοση θα γίνει τελικά το 1973. Από τότε και μέχρι σήμερα το βιβλίο του Μπουλγκάκοφ διαβάζεται όλο και περισσότερο, έγινε διάσημο στη Ρωσία και διεθνώς, αγαπήθηκε με πάθος, μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, ενέπνευσε μουσικά και ζωγραφικά έργα.[1]

Η πλοκή του βιβλίου εκτυλίσσεται σε δύο χρονότοπους: αφενός, στη Μόσχα της δεκαετίας του 1930, όπου γινόμαστε μάρτυρες της τρυφερής και άτυχης ερωτικής ιστορίας του μετρ και της Μαργαρίτας, αλλά και της έλευσης του Βόλαντ με τη συνοδεία του και όσων προκάλεσαν κατά τη σύντομη παραμονή τους στη ρωσική πρωτεύουσα· αφετέρου, στα Ιεροσόλυμα των πρώτων μεταχριστιανικών χρόνων, όταν ο προκουράτορας Πόντιος Πιλάτος ανακρίνει τον Γέσουα Χα-Νότσρι και μετά από διάφορες παλινωδίες αναγκάζεται να τον καταδικάσει εις θάνατον. Η σχέση μεταξύ των δύο ιστοριών –που τις χωρίζουν 1900 χρόνια– υποδεικνύεται ήδη στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, όπου ο Μπερλιόζ, λογοτεχνικός παράγοντας και εκδότης, συζητά με τον νεαρό ποιητή Μπεζντόμνι. Ο Μπερλιόζ ασκεί αυστηρή κριτική στο πρόσφατο ποίημα του Μπεζντόμνι, που είχε ως θέμα του τον Ιησού. Παρότι αντιθρησκευτικό, το ποίημα παρουσίαζε τον Χριστό ως αληθινό ιστορικό πρόσωπο. Δεν πρόκειται όμως για ιστορική προσωπικότητα, εξηγεί ο Μπερλιόζ· όλες οι αφηγήσεις περί αυτού είναι επινοημένες. Ήδη λοιπόν απ’ το πρώτο κεφάλαιο του μυθιστορήματος, ο Μπουλγκάκοφ θέτει το ζήτημα του «ιστορικού Ιησού», που συζητιόταν έντονα εκείνη την εποχή, όπως επίσης και το ζήτημα του αθεϊσμού και των μεταφυσικών αναζητήσεων, κεντρικό ζήτημα στην κομμουνιστική Ρωσία απ’ τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια.

Η «αναζήτηση του ιστορικού Ιησού» είναι μια νεωτερική προσπάθεια να ανασυγκροτηθεί ο βίος και η διδασκαλία του Χριστού ως ιστορικού προσώπου, με τη χρήση σύγχρονων κριτικών και ιστορικών μεθόδων. Η προσπάθεια αυτή ξεκίνησε απ’ την εποχή του Διαφωτισμού, στα τέλη του 18ου αιώνα. Ο πρώτος που διαχώρισε τον ιστορικό από τον θεολογικό Ιησού ήταν ο Γερμανός φιλόσοφος Χέρμαν Ράιμαρους. Σύμφωνα με τον Ράιμαρους, ο Ιησούς ήταν ένας εγκόσμιος μεσσίας που ευαγγελίστηκε μια πολιτική αλλαγή, αλλά απέτυχε, συνελήφθη και εκτελέστηκε. Οι μαθητές, στη συνέχεια, κατάφεραν να κλέψουν το νεκρό σώμα του και επινόησαν το μύθο της Ανάστασης. Η αναζήτηση του ιστορικού Ιησού συνεχίστηκε για έναν αιώνα μετά τον Ράιμαρους. Όλη αυτή η έρευνα και η ανταλλαγή επιχειρημάτων συνοψίστηκε στο μεγάλο έργο του Άλμπερτ Σβάιτσερ Ιστορία της έρευνας του βίου του Ιησού, που δημοσιεύτηκε το 1906.

Ο Μπουλγκάκοφ έχει μπροστά στα μάτια του, όπως είναι φανερό, το βιβλίο του Σβάιτσερ ή άλλα βιβλία σχετικά με το ζήτημα. Τα κεφάλαια του μυθιστορήματος στα οποία η δράση εξελίσσεται στην Ιερουσαλήμ έχουν γραφτεί με ουδέτερο τόνο, στο αντικειμενικό ύφος της ιστοριογραφίας. Ο αφηγητής δε θέλει να εκφράσει την πίστη του στον Χριστό ή στις διδασκαλίες του. Αντίθετα, προσπαθεί να αφηγηθεί αμερόληπτα αυτό που πραγματικά συνέβη εκείνες τις ταραγμένες μέρες του 33 μ.Χ.

Ο Μπουλγκάκοφ όμως σχολιάζει ειρωνικά και τη θρησκευτική πολιτική της Σοβιετικής Ένωσης. Με την επικράτησή τους, οι μπολσεβίκοι επέβαλαν τον κρατικό αθεϊσμό, έθεσαν ως στόχο τους την εξάλειψη όλων των θρησκειών και προπαγάνδισαν δογματικά την ανυπαρξία μεταφυσικών όντων. Ο Μπουλγκάκοφ σατιρίζει διαρκώς στο βιβλίο του την αφελή ιδέα ότι μπορούν όλα να εξηγηθούν ορθολογικά και εμπειρικά. Διακωμωδεί τη βεβαιότητα του σοβιετικού ανθρώπου ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά, οι μηχανισμοί της κοινωνίας και η εξέλιξη της ιστορίας μπορούν να ερμηνευτούν αποκλειστικά και μόνο με τον υλισμό. Η μαγεία, η δεισιδαιμονία, η θρησκεία και ο ανορθολογισμός επανέρχονται δριμύτερα, κάθε φορά που οι άνθρωποι προσπαθούν να τα εκδιώξουν και να τα καταπιέσουν. Και μάλιστα όσο πιο εκτεταμένος είναι ο διωγμός τους, τόσο πιο ορμητική είναι η επιστροφή τους.

Η εξιστόρηση της ανάκρισης και της σταύρωσης του Χριστού εντάσσεται στη γενικότερη προβληματική του έργου σχετικά με τη σύγκρουση ατόμου και κράτους και σχετικά με τη βία με την οποία συνυφαίνεται αξεδιάλυτα κάθε εξουσία. Ο Γέσουα Χα-Νότσρι στην αρχαία Ιερουσαλήμ, όπως και ο μετρ στη σύγχρονη Ρωσία, είναι άνθρωποι που έρχονται αντιμέτωποι με την εξουσία όχι γιατί εξεγείρονται εναντίον της, με σκοπό να την ανατρέψουν, αλλά επειδή αμφισβητούν με τις πράξεις τους το δικαίωμα των εξουσιαστών να ελέγχουν κάθε πλευρά της ανθρώπινης ζωής. Ο Γέσουα και ο μετρ αμφισβητούν τη βεβαιότητα της εξουσίας πως ελέγχει ό,τι είναι σημαντικό για τον άνθρωπο: την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την τέχνη, τον έρωτα. Όσα έχουν αξία στην ανθρώπινη ζωή, λένε με τις πράξεις τους οι ήρωες του Μπουλγκάκοφ, δεν έχουν σχέση με την εξουσία, και δεν μπορούν ν’ αποκτηθούν με τη βία.

Στο κέντρο του μυθιστορήματος λοιπόν τίθεται το ζήτημα της σχέσης εξουσίας και αλήθειας, ένα ζήτημα κεντρικό σε όλη την ιστορία του εικοστού αιώνα. Διότι με την εμφάνιση και την επικράτηση ολοκληρωτικών κρατών, τέθηκε γρήγορα το ερώτημα: αν οι εξουσιαστές επιβάλλουν δια της βίας και της προπαγάνδας τη μία και μοναδική αλήθεια τους, τότε πώς θα φανερωθεί μια άλλη αλήθεια και πού θα βρει καταφύγιο εκείνη η αλήθεια που δε χωρά στα σχήματά τους; Στο Ευαγγέλιο του Νικοδήμου, απ’ το οποίο ο Μπουλγκάκοφ αντλεί πολλά στοιχεία για την αφήγηση της ανάκρισης και της σταύρωσης του Ιησού, αναδεικνύεται ακριβώς αυτό το ζήτημα:

λέγει ὁ Πιλᾶτος· ἐπὶ γῆς ἀλήθεια οὐκ ἔστιν; λέγει ὁ Ἰησοῦς τῷ Πιλάτῳ· ὁρᾷς οἱ τὴν ἀλήθειαν λέγοντες πῶς κρίνονται ἀπὸ τῶν ἐχόντων τὴν ἐξουσίαν ἐπὶ γῆς.[2]

Λέει ο Πιλάτος: «Στη γη δεν υπάρχει αλήθεια;» Και του απαντά ο Ιησούς: «Βλέπεις πώς κρίνουν εκείνοι που κατέχουν την εξουσία επί της γης όσους λένε την αλήθεια».

Η απάντηση που δίνει ο Μπουλγκάκοφ με το μυθιστόρημά του είναι ότι η αλήθεια είναι διαχρονική και υπεριστορική αξία. Δεν μπορούν να την ελέγξουν οι επί της γης εξουσιαστές, όσο και αν προσπαθούν.

Ο αναγνώστης του βιβλίου διαπιστώνει με έκπληξη ότι ο διάβολος του Μπουλγκάκοφ δεν είναι ακριβώς το σκοτεινό πνεύμα του κακού που γνωρίζουμε απ’ την ιουδαιοχριστιανική παράδοση. Διατηρεί βέβαια τον εξεγερσιακό χαρακτήρα του απέναντι στη θεϊκή τάξη. Κατά μία έννοια, ενσαρκώνει το πνεύμα της εξέγερσης. Όπως ο διάβολος εξεγέρθηκε ενάντια στον παντοδύναμο Θεό, έτσι και ο Βόλαντ επαναστατεί ενάντια στο ολοκληρωτικό κράτος. Γιατί ο παντοδύναμος Θεός είναι, τη δεκαετία του 1930, το ολοκληρωτικό κράτος. Η διαβολική εξέγερση είναι ταυτόχρονα και μια παθιασμένη υπεράσπιση της αληθινής τέχνης ενάντια στην ηθικολογία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, του αγνού έρωτα ενάντια στον κοινωνικό κομφορμισμό, της πνευματικότητας και του αυθορμητισμού ενάντια στον υλισμό και τον μικροαστισμό.

Ο συγγραφέας μας επιτίθεται με σφοδρότητα, χρησιμοποιώντας τέλεια το διαβρωτικό του χιούμορ, σε όλους τους θεσμούς της σοβιετικής κοινωνίας, όπως επίσης και στη μικρόνοια και την υποκρισία των συμπατριωτών του. Κανείς δε γλιτώνει απ’ την πένα του: ούτε οι κρατικοί υπάλληλοι ούτε οι γιατροί ούτε οι μικροέμποροι ούτε οι συνάδελφοί του συγγραφείς. Οι ακόλουθοι του Βόλαντ εισβάλλουν παντού και προκαλούν αναστάτωση και χάος.

Ο σατανάς του Μπουλγκάκοφ λοιπόν δεν είναι ο παραδοσιακός σατανάς. Δεν είναι φορτισμένος με το αρνητικό νόημα που έχει στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση. Αρνητικό νόημα παίρνει εδώ μάλλον ο Θεός, δηλαδή οι δυνάμεις του κράτους, της εξουσίας και της τάξης. Θα έλεγε κανείς ότι στο Μετρ και η Μαργαρίτα ο Θεός αποδεικνύεται πως είναι ο διάβολος, το πνεύμα του κακού, και ο διάβολος αποδεικνύεται Θεός, το πνεύμα του καλού. Ο Μπουλγκάκοφ αναποδογυρίζει την παραδοσιακή ιστορία, υψώνοντας τον διάβολο στη θέση του Θεού και υποβιβάζοντας τον Θεό στη θέση του διαβόλου. Το ίδιο κάνει, άλλωστε, και με άλλα στοιχεία της λογοτεχνικής παράδοσης, όπως για παράδειγμα με το μύθο του Φάουστ. Αντίθετα με την παραδοσιακή φαουστική ιστορία, εδώ είναι η Μαργαρίτα και όχι ο Φάουστ που πουλά την ψυχή της στον διάβολο για χάρη του έρωτά της. Και ο έρωτάς της είναι αγνός και ανιδιοτελής, σε αντίθεση με τον έρωτα του μάγου για την Γκρέτσεν.

Ο μετρ και η Μαργαρίτα κυκλοφορεί σε νέα, ωραία μετάφραση της Αλεξάνδρας Ιωαννίδου από τις εκδόσεις Μίνωας. Αυτή η νέα έκδοση του συγκλονιστικού μυθιστορήματος του Μπουλγκάκοφ στα ελληνικά είναι μια θαυμάσια ευκαιρία να ξαναδιαβαστεί, ή να διαβαστεί για πρώτη φορά από νέους αναγνώστες. Διότι τούτο το μοντερνιστικό, μαγικορεαλιστικό αριστούργημα διατηρεί τη φρεσκάδα και τη ζωντάνια του ακέραια· μοιάζει να έχει γραφτεί σήμερα, και τα επεισόδια της πλοκής του θα μπορούσαν να διαδραματίζονται πλάι μας εδώ και τώρα. Κι ας περιλαμβάνει γάτους με ανθρώπινη μιλιά, θεούς και διαβόλους, νεκρούς που ζωντανεύουν ή ανθρώπους που ερωτεύονται αληθινά.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΑΚΟΥΛΑΣ


[1] Ιδιαίτερα όμορφη και πιστή στο βιβλίο είναι η τηλεοπτική μεταφορά σε δέκα επεισόδια από τον γνωστό σκηνοθέτη Βλαντίμιρ Μπόρτκο το 2005 (https://www.youtube.com/watch?v=7MC1UeWYZfw). Ο Μπόρτκο είχε μεταφέρει εξαιρετικά στην τηλεοπτική οθόνη και ένα άλλο έργο του Μπουλγκάκοφ, την Καρδιά σκύλου, το 1988 (https://www.youtube.com/watch?v=OE4gfIPjpZw).

[2] Άκτα Πιλάτου (Ευαγγέλιο του Νικοδήμου) ΙΙΙ,2.

 

Advertisements